XXXI ARTerioinspiracje – Kultura w edukacji, edukacja w kulturze

Kwietniowe, XXXI ARTerioinspiracje dedykowaliśmy tematowi „Kultura w edukacji, edukacja w kulturze”. Punktem wyjścia do dyskusji było wprowadzenie Wenacjusza Ochmanna (VENOS STUDIO Przemysły Qultury) opracowane, wspólnie prezes Fundacji ARTeria – Anną Ochmann, na podstawie raportu „Kadry dla kultury w edukacji i edukacji w kulturze”, który powstał w ramach projektu badawczego zrealizowanego przez Regionalny Ośrodek Kultury w Katowicach dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (wstęp do dyskusji prezentujemy poniżej). Wybór tego tematu wynika z jednej strony z propozycji zgłaszanych przez uczestników poprzednich ARTerioinspiracyjnych spotkań, z drugiej strony jest związany z międzynarodowym projektem realizowanym przez Fundację ARTeria – European Network for Cultural Learning (ECLN). To zaplanowana na trzy lata (od końca 2012 do września 2015 roku) inicjatywa finansowa­na w ramach programu Leonardo da Vinci (będą­cego częścią europejskiego programu „uczenie się przez całe życie” – Lifelong Learning Programme) dotycząca szeroko rozumianej edukacji kulturalnej. Sam projekt jest odpowiedzią na potrze­by wszystkich tych, którzy działają zawodowo na płaszczyźnie edukacji kulturalnej, a także wszystkich za­interesowanych własnym rozwojem zawodowym w tej dziedzinie. Już wkrótce zapraszamy na stronę projektu.

Wszystkim uczestnikom spotkania, które odbyło się 23 kwietnia 2013 r., dziękujemy. Wnioski z burzliwej ARTerioinspiracyjnej dyskusji będą bardzo pomocne w przygotowanym właśnie przez Fundację badaniu związanym z praktykami w edukacji kulturalnej. Kolejne spotkanie odbędzie się pod koniec maja – o terminie poinformujemy na stronie Fundacji i w newsletterze. Już teraz serdecznie zapraszamy do udziału!


Rok 1989 to w polskiej historii data przełomu, po którym z jednej strony nastąpiło otwarcie naszego kraju i pojawiły możliwości współpracy międzynarodowej (co szczególnie w działalności kulturalnej jest nie do przecenienia), także poza płaszczyzną europejską, z drugiej – to data transformacji systemowej, która spowodowała przede wszystkim zmianę systemu funkcjonowania władzy samorządowej. W roku 1990 przeprowadzona została reforma gmin, a w 1998 roku utworzono powiaty. Zmianie uległ też podział administracyjny kraju. W 1 stycznia 1999 roku zostały wprowadzone trzy szczeble samorządu terytorialnego – gmina, powiat i samorząd województwa. Każdy z nich posiada inną strukturę i odmienne kompetencje – jednak cały system samorządów w Polsce nie ma charakteru hierarchicznego: zakres działania samorządu wojewódzkiego nie narusza kompetencji samorządu powiatowego czy gminnego. Samorząd nie jest zależny od jednostek rządowej administracji, posiada osobowość prawną, prawo do dysponowania własnym majątkiem, tylko w ograniczonym zakresie podlega kontroli ze strony władzy centralnej.
Wpłynęło to w ogromnym stopniu na sytuację całego sektora kultury i oświaty, często oznaczając zmianę tak zwanego „organizatora”. Odpowiedzialność (merytoryczna i finansowa) za większość instytucji została przeniesiona z organów centralnych właśnie na samorządy – często (co widać z perspektywy tych ponad dwudziestu lat) nieprzygotowanych wówczas do przejęcia takiej odpowiedzialności i zakresu wyzwań.
I tak od pamiętnego 1989 roku sektor kultury i sektor oświaty podlegają nieustannym reformom. Decentralizacji. Prywatyzacji. Demokratyzacji. Ekonomizacji… Zmienia się ich status, a w konsekwencji następuje często redefinicja celów statutowych czy sposób zarządzania. Nowym wyzwaniem staje się poszukiwanie dodatkowym, oprócz funduszy tzw. „organizatora”, źródeł finansowania: z jednej strony podmioty sektora kultury zaczynają konkurować ze sobą na wolnym rynku, z drugiej często następuje sytuacja, gdy realizowane są zadania dostosowane po prostu do założeń konkursowych. Skutkuje to szeregiem negatywnych aspektów, takich jak problemy z budowaniem wyraźnej tożsamości i doraźność działań – żeby wymienić tylko te najbardziej niepokojące i niepożądane, a także – co jest także mocno zauważalne, choć na innej płaszczyźnie negatywnych zjawisk – brak współpracy pomiędzy jednostkami sektora kultury i oświaty. Jak piszą autorzy raportu „Kadry dla kultury w edukacji i edukacji w kulturze” przygotowanego w ramach projektu badawczego zrealizowanego przez Regionalny Ośrodek Kultury w Katowicach: „Brak szerszej refleksji i diagnozy na temat stanu edukacji kulturalnej w odniesieniu do konkretnego regionu czy samorządu w naturalny sposób przekłada się na incydentalność działań podejmowa­nych w odpowiedzi na hasło „edukacja kulturalna” zawarte w konkursie grantowym”. W takiej rzeczywistości funkcjonuje obecnie edukacja kulturowa.
Zaangażowanie Fundacji ARTeria w międzynarodowy projekt European Cultural Learning Netowrk, a także wsparcie tego projektu przez VENOS STUDIO, wynika z aktywnej działalności obu podmiotów w sferze edukacji kulturowej od lat. Edukacja ta to w rozumieniu założeń projektu szeroko: nauczanie i poznawanie sztuki oraz kultury odbywające się w sposób niesformalizowany zarówno w instytucjach kultury, w placówkach artystycznych, w domach i centrach kultury czy też na przykład w ramach uczestnictwa w festiwalach czy przeglądach. A więc przede wszystkim poza instytucjami zapewniającymi formalne wykształcenie w tej dziedzinie, takimi jak uniwersytety czy kolegia. Inicjatywa ECLN ma swoje korzenie w ruchach na rzecz sztuki tworzonej dla i przez społeczność (Community Arts and Popular Culture movements), które w latach 60 i 70 dwudziestego wieku pojawiły się zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie Zachodniej przede wszystkim jako wyraz sprzeciwu wobec elitarnego pojmowania sztuki. Sztuka, poprzez swój egalitarny charakter – zarówno poprzez „uprawianie” sztuki jak i uczestnictwo w kulturze – ma ogromny transformacyjny wpływ zarówno na każdego osobno, jak i na całą społeczność. Podstawowym celem ECLN jest stworzenie pierwszej europejskiej bazy wiedzy z zakresu edukacji zawodowej w dziedzinie przemysłów kultury oraz przemysłów kreatywnych w UE, obejmującej takie zagadnienia jak między innymi:
· analiza obowiązujących w Europie procedur zdobywania kwalifikacji zawodowych, istotnych z punktu widzenia edukacji kulturalnej;
· przegląd pełnionych funkcji i zawodów wykonywanych przez osoby działające aktywnie w obszarze edukacji kulturalnej;
· uzyskiwanie nowych kwalifikacji przez osoby zawodowo związane z edukacją kulturalną;
· stworzenie „Obserwatorium” nowatorskiej platformy internetowej będącej miejscem wymiany informacji, praktyk, wyników badań i wiedzy specjalistycznej z zakresu edukacji kulturalnej;
a wreszcie finalnie – powołanie do życia stowarzyszenia „European Association of Cultural Learning” (EACL).
Warto pamiętać, iż pojęcia związane z edukacją kulturalną od lat 90. XX wieku są coraz szersze, wychodząc poza tradycyjny obszar kompetencji związanych ze sztuką i dziedzictwem regionalnym, „infekując” coraz więcej zjawisk interdyscyplinarnych. Natomiast rozwijanie kompetencji związanych z uczestnicze­niem w kulturze wymaga wiedzy pozwalającej rozumieć jej mechanizmy, kierunki zmian a także sam proces rozwojowy człowieka, możliwości kształcenia jego zainteresowań czy budzenia motywacji.
A jak to wygląda w naszym województwie? Analizując nawet pobieżnie ofertę instytucji kultury i oświatowych, a także organizacji pozarządowych, ognisk pracy pozaszkolnej czy bibliotek można odnieść wrażenie mnogości ofert. Wiele z nich jest bardzo oryginalnych, aktywizujących różne grupy społeczne – od dzieci i młodzieży po seniorów. Cieszą się one sporą popularnością, generalnie można odnieść wrażenie, iż – szczególnie instytucje kultury i ngo działające w tej sferze – niezwykle intensywnie rozbudowują sferę swojej działalności związanej z edukacja kulturową. Także instytucje oświatowe starają się wzmacniać przedmioty artystyczne i formy zajęć związanych z kulturą. Jednak głębsza analiza wskazuje, i tu znów odniosę się do cytatu z raportu , iż „zarówno sens edukacji kulturalnej jak i zakres potrzebnych do jej pełnej realizacji kompetencji nie są wystarczająco zrozumiane. W konsekwencji nie wyko­rzystuje się bogatego potencjału kadrowego województwa śląskiego i nie tworzy warunków do twórczego rozwijania istniejących i poszukiwania nowych form, które odpowiadałyby celom tej niezwykle ważnej, trudnej sfery edukacji, a równocześnie zmieniającej się dynamicznie sytuacji społeczno-kulturowej”.
Tu musimy wrócić do „rozbicia” na instytucje kultury i instytucje oświatowe. O ile w instytucjach kultury kompetencje kadry realizującej edukację kulturalną są rozumiane przede wszystkim jako osobiste pasje, umiejętności, aktywność twórcza i kulturalna często mająca swoje źródło w zainteresowaniach sięgających dzieciństwa i młodości, o tyle w instytucjach oświatowych kompetencje te oznaczają przede wszystkim „umiejętności w zakresie pracy z grupą, wiedzę pedagogiczną wynikającą z kwalifikacji nauczycielskich oraz znajomość dziedziny zwią­zanej z prowadzonymi zajęciami (odpowiednio do przedmiotów nauczania – głównie literatury, muzyki i plastyki)”. Dużym problemem okazuje się także kwestia definiowania samej edukacji kulturalnej – ze względu na brak jednoznacznego i tożsamego jej rozumienia – kadry obu typów instytu­cji przeważnie pozytywnie oceniają swoje kompetencje, utożsamiając je z kompetencjami niezbędnymi do aktualnie prowadzonych zajęć. Powoduje to przewrotna i negatywną sytuację, gdy to nie cele i zadania wyznaczają niezbędne kompetencje potrzebne do ich realizacji, ale to kompetencje związane z prowadzeniem zajęć określają zakres edukacji kulturalnej, nie precyzując jednocześnie jej celów. Jednocześnie badania ujawniły szereg obszarów deficytowych, z których najważniejsze to:
· poczucie braku kompetencji i przekonanie o konieczności ich zdobycia/pogłębiania w zakresie pracy z osobami o specjalnych potrzebach psychofizycznych i społecznych;
· brak (pomimo udziału w różnych formach kształcenia i szkoleniach takich jak studia wyższe i podyplomowe, kursy instruktorskie) kompetencji, a także świadomości tego braku, w zakresie: wiedzy kulturoznawczej, znajomości kultury współcze­snej, znajomości dziedzictwa kulturowego, wiedzy o edukacji kulturalnej (celach, zadaniach, metodach), wiedzy i umiejętności psychospołecznych, postaw motywują­cych do własnego uczestnictwa w kulturze i aktywności twórczej, wiedzy, umiejętności i postaw związanych z integracją działań środowiskowych.
Kolejny, przywołany już powyżej i bardziej „systemowy”, problem, dotyczy braku (pomimo podpisanego porozumienia między resortami kultury i oświaty) realnej współpracy tych sektorów, która obecnie ma charak­ter przede wszystkim akcyjny i okazjonalny. Instytucje reprezentujące oba sektory są przeważnie samowystarczalne kadrowo, nie są więc też zmuszone do podjęcia systematycznej, formalnej współpracy. Dodatkowo pracownicy instytucji kultury oceniają negatywnie przeciętne kompetencje kadry nauczycielskiej, szkoły z kolei często utrudniają swoim podopiecznym udział w zajęciach pozaszkolnych artystycznych i są zainteresowane przede wszystkim gwarantowaniem zatrudnienia własnym pracownikom. Oczywiście ta sytuacja wynika także z szeregu przeszkód formalnych, niemniej jednak pozytywne przykłady współpracy istnieją, nie jest to jednak zjawisko powszechne.
Ze skrótowego nawet opisu sytuacji edukacji kulturowej można wypunktować szereg wniosków, z czego najważniejsze wydają się szczególnie trzy: po pierwsze ważnym wyzwaniem jest jednoznaczne zdefiniowanie rozumienia edukacji kulturalnej w obu sektorach, celów i zadań, a także zakresu oddziaływania edukacji kulturalnej, po drugie ważne jest systematyczne doskonalenie re­alizatorów edukacji kulturalnej – interdyscyplinarne, dotyczące nowych zjawisk w kulturze współczesnej, połączone ze stymulowaniem aktywności twórczej i podnoszeniem kompetencji kulturalnych różnych środowisk, grup wiekowych i pokoleniowych, grup zagrożonych wykluczeniem kulturowym, z poznawaniem dziedzictwa kulturowego wspólnot o różnym zasięgu – regionalnym, narodowym, europejskim, pozaeuropejskim. Po trzecie – konieczna jest lepsza współpraca sektora kultury i oświaty, wypracowanie skutecznych metod tej współpracy, integracja działań.

Wszystkie cytaty pochodzą z raportu „Kadry dla kultury w edukacji i edukacji w kulturze” przygotowanego w ramach projektu badawczego zrealizowanego przez Regionalny Ośrodek Kultury w Katowicach, a dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.