XXVI ARTerioinspiracje – o mediach i kompetencjach medialnych.

Kolejne spotkanie z cyklu ARTerioinspiracje zorganizowaliśmy w sobotę, 17 listopada.To juz XXVI spotkanie z cyklu! O mediach lokalnych, ich roli i znaczeniu, a także o kompetencjach niezbędnych do pracy w tym sektorze dyskutowaliśmy w licznym gronie: dziennikarzy, artystów, przedstawicieli organizacji pozarządowych działających przede wszystkim w obszarze pomocy społecznej i kultury. Tekst wprowadzenia, przygotowany przez prezes Fundacji ARTeria, Annę Ochmann był punktem wyjścia do długiej dyskusji o miejscu mediów w procesie budowania kapitału społecznego. Tekst poniżej (jest to równocześnie fragment wstępu do publikacji „Siła lokalności i konwergencja kompetencji” pod redakcją Anny Ochmann – wydawnictwa podsumowującego realizację projektu Fundacji ARTeria „Profesjonalne kadry mediów lokalnych” współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego POKL 8.1.1 w woj. śląskim). Zapraszamy na kolejne, grudniowe spotkanie – więcej informacji wkrótce na stronie oraz w nesletterze.


Transformacja ustrojowa i polityczno-ideologiczna Polski w ostatnich dwudziestu latach „działa” się w czasach niezwykle szybkiego rozwoju technologii i narzędzi informacyjnych. To był równocześnie okres kształtowania się zupełnie innej kultury medialnej – swoistej mediatyzacji rzeczywistości. Media zaczęły, w stopniu niespotykanym nigdy wcześniej, kreować rzeczywistość i to w dobie „ponowoczesności” – pojawienia się zupełnie nowej jakości społecznej charakteryzującej się między innymi: kulturą masową połączoną ze wzrostem roli mass mediów, a jednocześnie brakiem jednolitego kanonu kultury, pluralizmem kultur czy gustów, kryzysem tożsamości i tradycyjnych autorytetów oraz grup odniesienia (klas, społeczności lokalnych, państw narodowych czy Kościoła). Także słowo, język, tekst, przedstawienie, znak zaczęły tracić swoje pierwotne, ukształtowane przez wieki, definicje, a często także sens czy znaczenie. Nowa kultura mediów wpłynęła na zmianę systemu informacji, systemu komunikacji, nawet na oczekiwania odbiorców względem mediów, a więc na funkcje całego sytemumedialnego.
Żyjemy więc w niezwykle ciekawych czasach z punktu widzenia transformacji i świadomości mediów. Dla osób, które zajmują się kształtowaniem polityki kulturalnej, świadomość mediów to przede wszystkim umiejętność odnalezienia, krytycznej oceny i wykorzystania danej informacji, ale także twórczego korzystania z technologii informacyjnych. Dotyczy to całego społeczeństwa, ale w szczególnym stopniu pracowników mediów. I tu właśnie następuje – w mojej opinii – niezwykle ważna rola mediów lokalnych, które tworzą swoisty fundament piramidy systemu medialnego – są podstawą funkcjonowania demokracji na szczeblu lokalnym i jednocześnie odpowiedzią na potrzeby lokalnych społeczności. Tak więc, gdy z jednej strony występuje zjawisko globalizacji, a odbiorca otrzymuje niemal natychmiast informacje z całego świata poprzez media krajowe czy Internet, to wiadomości mające wpływ na jego codzienne życie, a więc to, co go najbardziej interesuje – może znaleźć właśnie w mediach lokalnych: prasie czy lokalnej telewizji. Tu – w kontekście charakteru współczesnej komunikacji medialnej – warto przywołać pojęcie glokalizacji, terminu zaproponowanego przez amerykańskiego socjologa Rolanda Robertsona (zdefiniował on glokalizację jako adaptację globalnych działań do lokalnych warunków – jej istota sprowadza się do stwierdzenia: „myśl globalnie działaj lokalnie”). To szczególnie ważne w kontekście zapobiegania procesom utraty lokalnych wartości i tożsamości w kontekście dominujących procesów ogólnocywilizacyjnych. A to właśnie lokalność stanowi największą wartość i siłę mediów lokalnych. Ich rolę można odnieść do klasycznej definicji Harolda Lasswella, która wyróżnił trzy funkcje charakterystyczne dla wszelkich form komunikowania: pierwszą – obserwację otoczenia połączoną z informowaniem o wydarzeniach, drugą – korelację reakcji na otoczenie, a więc rozpowszechnianie wzorów zachowań i reakcji na wydarzenia i sytuacje oraz trzecią – „transmisję dziedzictwa”, czyli przekazywanie dorobku kulturowego następnym pokoleniom, a także integrację struktur społecznych poprzez przekazywanie wzorów zachowań najbardziej charakterystycznych dla tożsamości grupy lub jej poszczególnych członków. Ta typologia stała się punktem wyjścia dla innych prób określenia funkcji mediów – jedną z ciekawszych jest propozycja Paula Lazarsfelda i Roberta K. Mertona, którzy odnieśli się z kolei do skutków oddziaływania mediów na odbiorcę poprzez: po pierwsze – nadawanie statusu (skupienie uwagi społecznej, określenie ważność kwestii społecznych, publicznych, nadanie rangi ludziom i organizacjom), po drugie – wzmacnianie norm społecznych (określenie akceptowalnych i nieakceptowanych wzorów zachowań lub poglądów) i po trzecie – „dysfunkcji narkotyzującej” mediów, a więc uzależnienie od mediów, które stopniowo zastępują kontakty bezpośrednie.
Podsumowując najważniejsze funkcje mediów lokalnych, które budują jednocześnie ich „siłę”, trzeba wymienić przede wszystkim funkcję informacyjną. Stanowi ona jednocześnie największe wyzwanie – jedyną szansą wzmocnienia roli mediów lokalnych jako prawdziwej „czwartej władzy” jest zachowanie ich charakteru informacyjnego, chronienie odbiorców przed mistyfikacją i różnymi formami promocji ideologii czy polityki. Media lokalne, będąc instrumentem przekazywania informacji, powinny także „wciągać” do współpracy mieszkańców, zachęcać do aktywności w realizacji celów społecznych, ale także osobistych i poprzez to budować społeczeństwo obywatelskie – to ich aspekt socjalizacyjny oraz motywacyjny. Umożliwi to wzmocnienie znaczenia sfery publicznej, która z kolei będzie generowała zapotrzebowanie na rzeczowe wiadomości (z poszukiwaniem przyczyn i wskazywaniem źródeł włącznie). Siłą mediów lokalnych może być też ich autentyczność, gdyż odpowiadają na potrzeby i reprezentują interesy członków społeczności lokalnej – tak, żeby wiadomość dziennikarska oznaczała informacje o obiektywnej wartości, żeby pomagała w rozumieniu rzeczywistości lub stawała się początkiem publicznej debaty, żeby urzeczywistniała „prawo obywateli do ich rzetelnego informowania, jawności życia publicznego oraz kontroli i krytyki społecznej”. Siłą mediów lokalnych jest także to, iż mogą być unikalną płaszczyzną dialogu i debaty w obrębie społeczności, narzędziem do poszukiwania porozumienia i dyskusji, zwiększania zainteresowania i zaangażowania w celu rozwiązania problemów w wymiarze lokalnym, integracji środowisk lokalnych. I wreszcie ogromna rola, ale także identyfikacyjna siła mediów lokalnych, wynikająca z upowszechniania przez nie kultury i sztuki, tej tworzonej w danym środowisku, a więc zachowanie spuścizny i dziedzictwa.
Zakres zadań i oddziaływania mediów lokalnych jest tak szeroki i wielopłaszczyznowy, iż wymaga szeregu kompetencji od osób pracujących w tym sektorze. Jakie więc kompetencje są odpowiedzią na wyzwania stojące przed mediami w dobie ich dynamicznej przemiany i w czasie niezwykle szybkiego rozwoju technologii informacyjnych? Można spotkać się ze stwierdzeniem, że mówimy już nie o kompetencjach, ale o ich konwergencji. Konwergencji z jednej strony odnoszącej się do „starych” pojęć: mediów, telekomunikacji i informatyki, a z drugiej oznaczającej cały proces zmian technologicznych, kulturowych czy społecznych, które te funkcje generują. Mamy więc współczesne, konwergentne i cyfrowe media, do odbioru i do tworzenia których potrzebujemy konwergentnych kompetencji… Kompetencji, które oznaczają coś więcej niż tylko umiejętność posługiwania się technologami – to swego rodzaju „postawa, wiedza i umiejętności, które wykorzystuje­my w komunikacji społecznej i tworzeniu współczesnej kultury”. Kompetencji bardzo różnorodnych, związanych z cechami osobistymi, motywacją, doświadczeniem, umiejętnościami zawodowymi i technicznymi, ale także umiejętnościami medialnymi i informacyjnymi. Jak pisze Maria Próchnicka w „Information literacy. Nowa sztuka wyzwolona XXI wieku”: information literacy stanowi zintegrowany zespół wiedzy, umiejętności, postaw, świadomości i wartości, które są konieczne do dzia­łania we współczesnym społeczeństwie, we wszystkich sferach życia społecznego”. Przywołane tu kompetencje informacyjne szczególnie trafnie – w kontekście pracy w mediach – zostały zdefiniowane w 2004 r. przez brytyjski Chartered Institute of Library and Information Professionals (CILIP) – jako wiedza o tym, kiedy i dlaczego potrzebna jest informacja (rozpoznanie potrzeb), gdzie można ją znaleźć (wybór i ocena źródeł), jak wiarygodnie ocenić (selekcja), dalej wykorzystać (kwestia uporządkowania w celu praktycznego zastosowania) i zaprezentować zgodnie z etyką (prawo autorskie, ochrona danych), a nawet jak zapisać ją na odpowiednim nośniku. Warto w tym miejscu przywołać jeszcze jeden dokument – tzw. Proklamację aleksandryjską z listopada 2005 roku, według której information literacy pozwala ludziom reprezentującym wszystkie zawody i środowiska efektywnie szukać, oceniać, wyko­rzystywać i tworzyć informacje w celu osiągnięcia swoich celów osobistych, społecz­nych, zawodowych i edukacyjnych. Jest to podstawowe prawo człowieka w cyfrowym świecie. Information literacy obejmuje więc umiejętności rozpoznawania potrzeb informacyjnych, lokalizowania, oceny, zastosowania i tworzenia informacji w kontekście kulturowym i społecznym, ma zasadnicze znaczenie dla przewagi konkurencyjnej osób, przedsiębiorstw, regionów i narodów, stanowi klucz do skutecznego dostępu, wykorzystania i tworzenia treści w celu wsparcia rozwoju wszel­kich aspektów życia współczesnych społeczeństw. Jednocześnie information literacy wykracza poza obecne technologie, obejmując uczenie się, krytyczne myślenie i umiejętności interpretacyjne, bez względu na przynależność do określonego śro­dowiska zawodowego czy społeczeństwa. Kompetencje informacyjne, które w mojej opinii są szczególnie ważne, to krytyczne podejście pracowników mediów do jakości i treści informacji, ale także kreatywne używanie źródeł w dobie ewolucji technologii i coraz większej roli Internetu jako kanału dystrybucji danych.

Rozwój Polski w najbliższych latach oparty będzie o szereg dokumentów planistycznych, takich jak Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju (do 2030 r.), Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju (do 2020 r.) czy dziewięć strategii zintegrowanych. Jedną z nich jest Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego, której koordynatorem jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W tej strategii znalazło się szereg zapisów dotyczących szeroko rozumianych kompetencji medialnych, podkreślona została także rola edukacji medialnej i informacyjnej w bu­dowaniu innowacyjności i kapitału społecznego w dobie błyskawicznie zmie­niającego się środowiska technologicznego. Z jednej strony mamy więc pluralizm mediów, szybki rozwój technologii, różnorodność form i spo­sobów przekazywania informacji, z drugiej zmianę postaw samych odbiorców, którzy coraz częściej stają się czynnymi uczestnikami procesów medialnych. Przed mediami lokalnymi stoją więc nowe wyzwania w zmieniającej się rzeczywistości.