EDD 2011 – Szlakiem pamięci o zabrskich powstańcach

W ramach tegorocznych Europejskich Dni Dziedzictwa zachęcaliśmy także do przypomnienia historii Zabrza – nie tylko tej związanej z Wielkim Przemysłem. Zaproponowaliśmy mieszkańcom miasta i regionu spacer po zabrzań­skich miejscach pamięci związanych z zabrzanami walczącymi w Powstaniach Śląskich.

Koniec I wojny światowej oraz powstanie niepodległego pań­stwa pol­skiego zainicjowało starania o przyłączenie części Śląska do Polski. Zgodnie z artykułem 88 trak­tatu wer­sal­skiego w czę­ści Gór­nego Śląska prze­prowadzony miał zostać plebiscyt, w którym miesz­kańcy mieli zdecydować o pozostaniu w pań­stwie nie­miec­kim lub też o przy­łączeniu do Pol­ski. Zanim jednak doszło do przeprowadzenia plebiscytu wybuchły dwa zbrojne powstania prze­ciwko Niemcom. Pierw­sze – w 1919 roku – ograniczyło się na terenie Zabrza i powiatu zabrskiego do lokal­nych akcji, a jego przywódcy (w tym Jan Pyka i Janusz Hager) zostali szybko aresz­towani przez Niem­ców. W czasie drugiego – w 1920 roku – powstańcy zabrscy opanowali m.in. Rudę, Biskupice, Makoszowy i Koń­czyce. Poplebiscytowy podział Śląska doprowadził do wybuchu w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. trzeciego powstania śląskiego. Dwa pułki sił powstańczych (im. Stefana Czar­nec­kiego i im. Tade­usza Kościuszki) opanowały 4 maja Zabrze, które aż do likwidacji powstania znaj­dowało się w rękach pol­skich. W cen­trum miasta została wyznaczona (przez woj­ska fran­cuskie) strefa neutralna, gdzie schronili się nie­mieccy uciekinierzy. Trzecie powstanie śląskie przyniosło zmianę – korzyst­niej­szą dla Pol­ski – podziału Górnego Śląska W Zabrzu doprowadziło to przedzielenia granicą pań­stwową miasta. Zabrze, Zaborze, Biskupice, Maciejów, Grzybowice, Mikul­czyce i Rokit­nika pozostały w granicach Nie­miec. Koń­czyce, Makoszowy i Paw­łów znalazły się w Pol­sce.

Poszukując śladów zabrskich powstańców warto zatrzymać się przy zabyt­kowym budynku przy ul. Piastow­skiej 11, gdzie w dniu 3 maja 1921 r. toczyły się walki prze­ciw policji nie­miec­kiej. W ich wyniku I kom­pania sztur­mowa wojsk powstań­czych pod dowództwem por. Jana Wier­ciocha roz­broiła całą załogę policji nie­miec­kiej. Nazwiska pochodzących z Zabrza Powstańców Śląskich znajdują się na tablicy pamiąt­kowej wiszącej w holu Urzędu Miasta Zabrze. Warto też udać się na cmen­tarz rzymsko-​katolicki przy kościele pw. św. Andrzeja przy ul. Wol­no­ści 189, gdzie znaj­duje się pomnik ku czci poległych Powstań­ców Śląskich z lat 1919−1920−1921.

Więcej informacji o atrakcjach tegrocznych EDD: www.edd.com.pl

Informator w wersji papierowej można otrzymać w siedzibie Fundacji. Wersja elektroniczna do pobrania tutaj.