ARTerioinspiracje XXXVII – o demokracji uczestniczącej w świątecznej atmosferze.

Ostatnie ARTerioinspiracyjne spotkanie w tym roku odbyło się 20 grudnia 2013 r. w bardzo świątecznej atmosferze – było trochę muzycznie (dziękujemy Prywatnej Szkole Muzycznej VENO’S STUDIO za organizację mini koncertu), trochę kulinarnie (i przy okazji międzynarodowo – nasi wolontariusze wyczarowali prawdziwie multikulturalną mieszankę wypieków od szwedzkich pierniczków typu Pepparkakor po niemieckie typu Lebkuchen, trochę nostalgicznie (za mijającym rokiem) i bardzo radośnie – w oczekiwaniu na wyzwania Nowego.

Tematem spotkania była demokracja uczestnicząca – dyskutowaliśmy przede wszystkim o tym dlaczego trzeba być aktywnym, włączać się konsultacje, zabierać głos w sprawach publicznych. Wstęp przygotowali nasi wolontariusze na postawie kompendium „Participatory Democracy: a retrospective overview written by the EESC” (dziękujemy zwłaszcza Ani Sierakowskiej oraz Robertowi Wilczyńskiemu), a następnie prezes Fundacji opowiedziała o roli oraz zadaniach Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społeczno i swoich doświadczeniach związanych z tą instytucją. Najważniejsze definicje ze wstępu prezentujemy poniżej zapraszając jednocześnie do wzięcia udziału w kolejnym spotkanie z cyklu zaplanowanym już w połowie stycznia (dokładny termin oraz szczegóły organizacyjne już wkrótce na stronie Fundacji oraz w newsletterze).

Demokracja uczestnicząca jest prawem obywateli UE – integralną częścią europejskiego modelu społeczeństwa. Odpowiednie zapisy znalazły się w Traktacie lizbońskim (w art. 10 i 11).
W art. 10 ust. 3 stwierdza się, że każdy obywatel ma „prawo uczestniczyć w życiu demokratycznym Unii” i przewidziano, że „decyzje są podejmowane w sposób jak najbardziej otwarty i zbliżony do obywatela”.
Artykuł 11 mówi z kolei:
1. Za pomocą odpowiednich środków instytucje umożliwiają obywatelom i stowarzyszeniom przedstawicielskim wypowiadanie się i publiczną wymianę poglądów we wszystkich dziedzinach działania Unii.
2. Instytucje utrzymują otwarty, przejrzysty i regularny dialog ze stowarzyszeniami przedstawicielskimi i społeczeństwem obywatelskim.
3. Komisja Europejska prowadzi szerokie konsultacje z zainteresowanymi stronami w celu zapewnienia spójności i przejrzystości działań Unii.
4. Obywatele Unii w liczbie nie mniejszej niż milion, mający obywatelstwo znacznej liczby Państw Członkowskich, mogą podjąć inicjatywę zwrócenia się do Komisji Europejskiej o przedłożenie, w ramach jej uprawnień, odpowiedniego wniosku w sprawach, w odniesieniu do których, zdaniem obywateli, stosowanie Traktatów wymaga aktu prawnego Unii. Procedury i warunki wymagane w celu przedstawienia takiej inicjatywy określane są zgodnie z artykułem 24 akapit pierwszy Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.
Społeczeństwo obywatelskie to wspólny termin obejmujący wszystkie rodzaje działań społecznych, podejmowanych przez jednostki lub ugrupowania społeczne, których inicjatorem i organizatorem nie jest państwo ani też państwo nimi nie zarządza. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego można zdefiniować w sposób abstrakcyjny jako sumę struktur organizacyjnych, których członkowie mają cele i obowiązki leżące w interesie ogólnym, a także pełnią rolę mediatorów między władzami publicznymi a obywatelami.
Dialog obywatelski jest procesem demokratycznym i kształtującym opinię publiczną, który może przybierać różne formy w zależności od zaangażowanych podmiotów:
dialog poziomy: dialog między europejskimi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego w sprawie rozwoju, przyszłości i polityki UE
dialog pionowy: zorganizowany, regularny dialog między tymi organizacjami a UE
dialog sektorowy: dialog między organizacjami społeczeństwa obywatelskiego a ich osobami kontaktowymi we władzach ustawodawczych i wykonawczych.
Koncepcja poziomego i pionowego dialogu obywatelskiego, która została przedstawiona przez EKES już w roku 2000, została następnie dosłownie zacytowana w art. 11 ust. 1 i 2 Traktatu lizbońskiego. Dialog obywatelski może przyjąć formę oddolną, kiedy to organizacje przejmują inicjatywę, lub odgórną, kiedy to instytucje rozpoczynają ten proces. Dialog obywatelski jest niezbędnym instrumentem umożliwiającym stosowanie zasad rządzenia: otwartości, uczestnictwa, odpowiedzialności, skuteczności, spójności i pomocniczości.
Ważne jest rozróżnienie dialogu obywatelskiego od dialogu społecznego – w przeciwieństwie do dialogu obywatelskiego, europejski dialog społeczny jest mechanizmem o mocy quasi-legislacyjnej (zgodnie z art. 153 i 154 Traktatu). Jasno zdefiniowano jego uczestników, różne uprawnienia i procedury w nim obowiązujące, a jego status jest quasi-konstytucyjny. Jego specyfika wywodzi się ze specjalnych uprawnień i zakresu odpowiedzialności jego uczestników, odgrywających swoją rolę w sposób autonomiczny. Z tego powodu ich roli i odpowiedzialności nie można przenieść na inne obszary polityki lub przekazać innym podmiotom. Dialog społeczny doskonale ilustruje sposób funkcjonowania zasady demokracji uczestniczącej.
EKES to organ konsultacyjny Unii Europejskiej. Komitet, utworzony w 1957 r. Zapewnia fachowe doradztwo na rzecz głównych instytucji UE (Komisji Europejskiej, Rady UE, Parlamentu Europejskiego). Czyni to, sporządzając opinie w sprawie propozycji legislacyjnych UE oraz opinie z inicjatywy własnej dotyczące kwestii, którymi jego zdaniem należy się zająć. Promuje demokrację uczestniczącą w UE i pomaga wzmacniać rolę organizacji społeczeństwa obywatelskiego, podejmując zorganizowany dialog z tymi grupami w państwach członkowskich UE i w pozostałych krajach na całym świecie. Powołując Komitet Ekonomiczno-Społeczny, traktaty rzymskie przyznały sektorowym grupom interesu pewne miejsce w europejskim procesie decyzyjnym. Komitet jest również kluczowym graczem jako przedstawiciel, centrum informacyjne i prawowity rzecznik zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego, a zatem jest ważnym pomostem między Europą a jej obywatelami. W jego skład „wchodzą przedstawiciele organizacji pracodawców, pracowników oraz inni przedstawiciele podmiotów reprezentujących społeczeństwo obywatelskie, w szczególności z dziedzin społeczno-ekonomicznej, obywatelskiej, zawodowej i kultury” (art. 300 ust. 2 TFUE). W obecnej kadencji (2010-2015) na 353 członów Komitetu pochodzących z 28 państw UE 21 stanowią reprezentanci Polski.