ARTerioinspiracje XVIII. Wdrażanie celów Europejskiej Agendy Kultury.

Kilka z naszych ostatnich ARTerioinspiracyjnych spotkań poświęconych było miejscu kultury w polityce Unii Europejskiej, a także rzecznictwu na rzecz kultury. Pojawiały się wówczas liczne pytania dotyczące dokumentów związanych z polityką kulturalną w Europie, dotyczące wpływu tych dokumentów na rzeczywistość sektora kultury w krajach unijnych, a także pytania o praktyczne aspekty ich oddziaływania. Temat dzisiejszych ARTerioinspiracji (26 stycznia 2012 r.) jest odpowiedzią na podjęte wówczas przeze mnie zobowiązanie przybliżenia kilku z nich.

Na kolejnych ARTerioinspiaracjach spotkamy się  już 6 lutego, tradycyjnie – ze względów organizacyjnych – prosimy o potwierdzenie chęci uczestnictwa na mail: biuro@fundacja-arteria.org.


Zaczynamy od pierwszego politycznego dokumentu z zakresu kultury przyjętego na poziomie europejskim, który nakreśla podstawy do skoordynowanych działań Unii w tej dziedzinie, dokumentu zaproponowanego przez Komisję Europejską i przyjętego przez wszystkie państwa członkowskie Unii podczas Rady Europejskiej w roku 2007.

Zaczynamy od Europejskiej Agendy Kultury w dobie globalizacji.

Europejska Agenda Kultury ma trzy główne założenia/cele:
·         promocję różnorodności kulturalnej i dialogu międzykulturowego,
·         promocję kultury jako katalizatora kreatywności,
·         promocję kultury jako istotnego elementu stosunków zewnętrznych UE.
Przyjęcie agendy otworzyło zupełnie nowy rozdział we współpracy na szczeblu europejskim w odniesieniu do polityki w zakresie kultury. Po raz pierwszy wezwano wszystkich partnerów – instytucje europejskie, państwa członkowskie i społeczeństwo obywatelskie świata kultury – do połączenia wysiłków w dążeniu do osiągnięcia wyraźnie określonych, wspólnych, zatwierdzonych przez Radę celów.
Założenia agendy są wdrażane poprzez różnorodne narzędzia: uwzględnianie kultury w politykach i programach Unii Europejskiej, międzyrządową otwartą metodę koordynacji mającą na celu ściślejszą współpracę państw członkowskich oraz poprzez coraz lepiej zorganizowany dialog ze społeczeństwem obywatelskim za pośrednictwem różnych platform dyskusji i wymiany doświadczeń.
Na podstawie wybranych przykładów, realizowanych zarówno na poziomie całej Unii jak i na poziomie poszczególnych europejskich krajów, spróbuję pokazać jak wdrażane są cele Agendy.
Zacznijmy więc od pierwszego z nich – propagowania różnorodności kulturowej i dialogu międzykulturowego.
Kilka przykładów wdrażania agendy na poziomie unijnym:
Rok 2008 został ogłoszony Europejskim Rokiem Dialogu Międzykulturowego. W trakcie licznych projektów realizowanych w całej UEskoncentrowano się na podnoszeniu świadomości i na rozwoju debaty politycznej na temat dialogu międzykulturowego. Rezultatem tych działań jest m.in. porozumienie wypracowane na szczeblu unijnym w sprawie konieczności propagowania kompetencji międzykulturowych i w sprawie roli dialogu międzykulturowego w stosunkach zewnętrznych Unii.
Nad ważnym problemem poprawy mobilności artystów oraz innych osób związanych zawodowo z kulturą pracowała grupa (działająca w ramach otwartej metody koordynacji), której celami było wskazanie najważniejszych przeszkód dla mobilności oraz sposobów ich usuwania, np. poprzez ulepszone systemy informacyjne czy dopracowanie roli organizacji pośredniczących.
Kolejna grupa robocza skoncentrowała się na wzajemnym udostępnianiu zbiorów muzealnych – przeprowadzono szczegółowe porównanie praktyk w kilku dziedzinach związanych z tą tematyką, w tym zachęt i przeszkód w wypożyczaniu zbiorów.
W szeroko rozumianej dziedzinie dostępu do kultury w obszarze cyfryzacji również nastąpił postęp -uruchomiono projekt Europeana, zostały zabezpieczone nowe środki mające na celu propagowanie cyfryzacji i dostępu on-line do dziedzictwa kulturowego w ramach tzw. Europejskiej agendy cyfrowej.
Oprócz działań na szczeblu ogólnoeuropejskim, przyjęcie agendy wpłynęło także na działania konkretnych państw Unii. Oto garść przykładów:
Dania – program artystów rezydentów DIVA wspierający artystów z dziedzin sztuk plastycznych, muzyki, literatury i sztuk dramatycznych, przygotowywany jest także program przeznaczony dla duńskich artystów, którzy chcą pracować za granicą. Czechy – nowy program na rzecz działań twórczych i naukowych wspierający mobilność w celu tworzenia nowych dzieł. Holandia – kampania podnosząca świadomość nt. możliwości zwalczania nielegalnego obrotu dobrami kultury skierowana do czterech grup docelowych: handlarzy dziełami sztuki, opinii publicznej, instytucji dziedzictwa kulturowego i organów ścigania. Cypr – rządowy program wsparcia wystawiania zarówno przybywających, jak i wysyłanych dzieł sztuki. Szwecja – inicjatywa kreatywnych szkół, mająca na celu promowanie współpracy między szkołami i sektorem kultury, która została podjęta aż przez 97% gmin w tym kraju. Grecja – powołanie stanowiska kierownika ds. kultury mającego za zadanie wzmocnienie powiązań między edukacją a kulturą, który pracuje w departamencie edukacji każdej greckiej gminy. Portugalia – program z zakresu znajomości praw autorskich dla szkół mający na celu zwiększenie zrozumienia przez młodzież wartości twórczości i różnorodności kulturowej. Słowacja – koncepcja edukacji medialnej przygotowana we współpracy ze społeczeństwem obywatelskim oraz instytucjami kształcącymi i medialnymi.
Przyjrzyjmy się teraz realizacji drugiego celu agendy – propagowania kultury jako katalizatora twórczości.
Działania w ramach realizacji tego celu zostały skupione przede wszystkim na przedsiębiorstwach z branży kultury i branży twórczej oraz na wkładzie inwestycji strategicznych przeznaczonych na kulturę w rozwój regionalny i lokalny.
Rok 2009 ogłoszono Europejskim Rokiem Kreatywności i Innowacji. Badano, w jaki sposób kultura przyczynia się do innowacji zarówno w zakresie gospodarki, jak i w zakresie rozwoju życia społecznego.
 
Z funduszu spójności przeznaczono na lata 2007-2013 sześć mld euro na cele związane szeroko z kulturą obejmujące ochronę i zachowanie dziedzictwa kulturowego, stworzenie infrastruktury kulturalnej oraz wsparcie usług kulturalnych. Dodatkowe środki na działania kulturalne są także przyznawane w ramach innych dziedzin, takich jak turystyka, rewitalizacja obszarów miejskich, promowanie MŚP czy społeczeństwo informacyjne.
Tu pojawia się ciekawa, warta podkreślenia konkluzja: w unijnym sprawozdaniu dotyczącym implementacji agendy pojawia się następująca rekomendacja: „Podczas przygotowywania przyszłej polityki spójności, która ma obowiązywać od 2014 r., należy skorzystać z wniosków wyciągniętych z projektów i badań w celu opracowania instrumentów, które uwolnią pełny potencjał w dziedzinie kultury, w szczególności potencjał przedsiębiorstw z branży twórczej. Sektory kulturalny i twórczy należy włączyć do głównego nurtu zintegrowanych strategii rozwoju regionów i miast przy współudziale władz publicznych reprezentujących różne obszary polityki i odpowiednich przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego”.
Znowu kilka przykładów z krajów UE:
Polska – kampania „Kultura się liczy!” podkreślająca rolę kultury zarówno w gospodarce, jak i życiu społecznym. Wielka Brytania – strategia kreatywna odnosząca się do najważniejszych zagadnień dla interwencji rządowej w odniesieniu do przedsiębiorstw z branży twórczej: umiejętności i talentu, innowacji, własności intelektualnej oraz wspierania przedsiębiorstw z branży twórczej. Litwa – nowa strategia na rzecz rozwoju przedsiębiorstw z branży twórczej, która obejmuje wsparcie dla krajowej sieci inkubatorów przedsiębiorczości w tej dziedzinie. Irlandia –  inicjatywa na rzecz turystyki kulturalnej mającą na celu zwiększenie współpracy pomiędzy dziedzinami sztuki, kultury i turystyki.
Trzeci cel agendy – propagowanie kultury jako istotnego elementu stosunków międzynarodowych Unii Europejskiej.
Przykład działań na szczeblu unijnym: Unia Europejska jako strona Konwencji UNESCO w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego zobowiązała się do włączenia wymiaru kulturowego jako elementu w swoich stosunkach z krajami i regionami partnerskimi. Po przyjęciu agendy utworzono nowe ramy strategiczne dla kultury w stosunkach zewnętrznych Unii.
I kilka konkretnych przykładów z poszczególnych krajów: Słowenia – konferencja, podczas której rozpoczęto proces lublański oparty na odbudowie dziedzictwa kulturowego w południowo-wschodniej Europie. Hiszpania – strategia na rzecz kultury i rozwoju opierająca się na zasadach Konwencji UNESCO.
Innymi przykładami są partnerstwa dwustronnez rozwiniętymi lub wschodzącymi krajami partnerskimi, np.: seminarium wysokiego szczebla „Rosja-UE: punkty planu działania w ramach współpracy kulturalnej” współorganizowane przez UE i rosyjskie Ministerstwo Kultury, kolejne to strategiczne partnerstwo o wymiarze kulturowym UE z Brazylią, inne to strategiczne partnerstwo między UE i Meksykiem czy dialog polityczny pomiędzy Komisją Europejską i chińskim Ministerstwem Kultury. Specjalne działania programu Kultura wspierają projekty współpracy m.in. z Chinami, Indiami i Brazylią.
Tych kilkadziesiąt w sumie przykładów wskazuje ogromny potencjał współpracy i możliwości w odniesieniu do polityki w zakresie kultury na szczeblu europejskim. W ramach celów Strategii „Europa 2020” kultura może odgrywać fundamentalną rolę za pośrednictwem m.in. projektów przewodnich, takich jak „Unia innowacji” (kreatywna ekologia, innowacje pozatechnologiczne), agenda cyfrowa (umiejętność korzystania z mediów, nowe otoczenie dla twórczości i dostęp do kultury) oraz „Nowe umiejętności w nowych miejscach pracy” (kompetencje międzykulturowe i umiejętności przekrojowe). Rola kultury w rozwoju regionalnym i lokalnym także powinna zostać podkreślona przede wszystkim w ramach polityki spójności (kreatywne i międzykulturowe miasta i regiony).
Do przywołanych już przeze mnie przykładów chciałabym dorzucić jeszcze jeden – konferencję „Więcej kultury!” zorganizowaną w ramach Polskiej Prezydencji w Sopocie. Rekomendacje po tej konferencji mogą posłużyć nam jako punkt wyjścia do dyskusji nad możliwościami i rozwojem działań wynikających z zapisów Europejskiej Agendy Kultury w dobie globalizacji.

Rekomendacje po konferencji WIĘCEJ KULTURY! (pobierz, wersja angielskojęzyczna)