ARTerioinspiracje. Wieczór XVI: Formy wsparcia sektora kultury w krajch europejskich

Na kolejnej, już szesnastej ARTerioinspiracyjnej dyskusji spotkaliśmy się 5 listopada 2011 r. Tym razem burzliwa debata o metodach wsparcia sektora kultury, a przede wszystkim artystów indywidualnych w woj. śląskim oraz w Zabrzu zakończyła się przygotowanie szeregu rekomendacji. Wnioski te, po opracowaniu, zostaną przekazane zgodnie z propozycją uczestników do Wydziału Kultury zabrzańskiego Urzędu Miasta. Wstępem do dyskusji był raport z badania przygotowany przez Regionalny Ośrodek Kultury w Katowicach zatytułowany „Twórca a polityka kulturalna samorządów w województwie śląskim” (pełny raport zobacz tutaj), którego streszczenie przygotowała tradycyjnie już Anna Ochmann. Prezes Fundacji przedstawiła także wybrane przykłady form wsparcia sektora kultury i sektora kreatywnego w innych państwach europejskich na podstawie materiałów opracowanych przez nią na potrzeby raportu Regionalnego Ośrodka Kultury. Poniżej treść tego opracowania.

Kolejne, świąteczne spotkanie odbędzie się 20 grudnia 2011 r. – z przyczyn organizacyjnych osoby zainteresowane udziałem prosimy o potwierdzenie chęci uczestnictwa do 10 grudnia na adres annaochmann@fundacja-arteria.org.

Kilka słów o sektorze kultury i sektorze kreatywnym.

Stworzona na potrzeby EUROSTAT-u definicja sektora kultury obejmuje wszystkie działania wiążące się z zachowaniem, twórczością, produkcją, rozpowszechnianiem, handlem oraz edukacją we wszystkich dobrach i usługach kulturalnych w następujących obszarach: dziedzictwo kulturowe (w tym także pomniki historii, muzea, stanowiska archeologiczne
i inne), książki i prasa, sztuki wizualne (łącznie z dizajnem, fotografią, sztukami multidyscyplinarnymi), architektura, archiwa, biblioteki, sztuki performatywne (muzyka, taniec, teatr muzyczny, teatr dramatyczny i inne, na przykład: cyrk, pantomima), a także media audio i audiowizualne, multimedia (film, radio, telewizja, wideo, nagrania audio).

Z kolei podział na sektor kreatywny i sektor kultury nastąpił w wyniku przeprowadzenia pierwszego kompleksowego badania poświęconego ekonomicznemu wymiarowi sektora kultury w Europie. Na zlecenie Komisji Europejskiej zostało ono zrealizowane przez firmę konsultingową Kern European Affairs (KEA). Badanie to wprowadziło podział na sektor kultury (tradycyjne dziedziny sztuki i kultury, których wynik jest czysto artystyczny) oraz sektor kreatywny (działania, które używają kultury jako wartości dodanej w wytwarzaniu produktów pozakulturalnych).
Kilka słów na temat wspierania sektora kultury i sektora kreatywnego przez Unię Europejską.
 
Zagadnienia związane z kulturą należą do wyłącznych kompetencji państw członkowskich (zgodnie z artykułem 151. Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską), a kompetencje wspólnoty w tej dziedzinie ograniczają się do zachęcania państw członkowskich do współpracy oraz do wspierania i uzupełniania ich działań. Zakres tego wsparcia jest zbieżny między innymi z zapisami dokumentu roboczego towarzyszącemu stanowisku Komisji Europejskiej w sprawie polityki kulturalnej pt. „Europejski program działań na rzecz kultury w globalizującym się świecie” (opublikowanemu 10 maja 2007 roku). Komunikat ten jest uznawany za pierwszą europejską strategię rozwoju kultury i zawiera wskazanie płaszczyzn wspierania kultury przez Unię Europejską. Identyfikuje trzy główne cele budowania strategii kulturalnej instytucji europejskich, państw członkowskich oraz sektora kultury i twórczości poprzez promowanie: różnorodności kulturowej i dialogu międzykulturowego, kultury jako katalizatora kreatywności w ramach strategii lizbońskiej oraz kultury jako istotnego elementu stosunków międzynarodowych Unii.
Tematy związane z kulturą i kreatywnością zajmują jednak coraz ważniejsze miejsce w debacie o rozwoju społecznym i ekonomicznym Starego Kontynentu. Jednym z ważniejszych dokumentów w dyskusji na temat warunków poprawy otoczenia dla kreatywności i innowacyjności w Europie, wskazującym jednocześnie najlepsze praktyki w dziedzinie przemysłów kreatywnych jest opracowywana przez Komisję Europejską „Zielona księga w sprawie uwalniania potencjału przedsiębiorstw z branży kultury i branży twórczej”.
Kilka wybranych praktyk wsparcia sektora kreatywnego i sektora kultury przez władze publiczne w krajach europejskich.
Kraje Unii Europejskiej, doceniając wagę sektora kultury i sektora kreatywnego w rozwoju regionalnym, społecznym oraz ekonomicznym wypracowują różnorodne formy wsparcia tej branży. Od wykorzystywania narzędzi internetowych (zarówno jako platform informacyjnych, komunikacyjnych, jak i edukacyjnych), tworzenia funduszy inwestycyjnych czy specjalnych programów, szkoleń i warsztatów dedykowanych sektorowi kultury, po wspieranie samego uczestnictwa w kulturze.
Jednym z ciekawszych przykładów wsparcia sektora kreatywnego, ale także samych artystów w Wielkiej Brytanii jest system OWN ART (www.ownart.org.uk). OWN ART czyli „własna sztuka” pozwala na zakup dzieła artystycznego na raty, bez odsetek w jednej z 250 galerii biorących udział w programie. Wybierając obraz, rzeźbę czy fotografię artystyczną klient galerii może uzyskać kredytowanie zakupu poprzez rozłożenie płatności na dziesięć miesięcy bez konieczności spłacania odsetek (oprocentowanie pożyczonych środków przekazuje bankowi operator programu ArtCo Trading Ltd. czyli spółka handlowa Arts Council England). Weryfikacja trwa kilkanaście minut, a wybraną pracę (lub kilka – do kwoty 2000 £) można zabrać natychmiast, po podpisaniu umowy, do domu. Program zachęca do posiadania wyrobów artystycznych, wspiera edukację w zakresie sztuki współczesnej, sprzyja rozwojowi rynku sztuki: galerie zarabiają na sprzedaży wysokiej jakości sztuki, a artyści na swojej twórczości. Prace można kupować także on-line wybierając je, w domowym zaciszu, z oferty 40 wiodących angielskich galerii sztuki współczesnej. Podobny system  – na trochę innych zasadach – funkcjonuje od 1983 roku w Walii (www.collectorplan.org.uk), jest prowadzony przez Arts Council of Wales.
Innym przykładem z Wysp Brytyjskich jest CIDA (www.cida.co.uk) czyli Cultural Industries Development Agency (Agencja Rozwoju Przemysłów Kultury). Wspiera osoby fizyczne, organizacje oraz firmy związane zarówno z sektorem kreatywnym, jak i z sektorem kultury w Londynie. Jej cele to: podnoszenie kwalifikacji artystów, wpływanie na zatrudnienie oraz wzrost ekonomiczny w branżach związanych z kulturą. Agencja oferuje wielopłaszczyznowe wsparcie, także specjalistyczne – dostosowane do potrzeb konkretnych podsektorów (na przykład branży muzycznej między innymi poprzez zagadnienia związane z tantiemami, licencjami, itp.). Prowadzi konsultacje biznesowe, wspiera rozwój organizacyjny, budowanie strategii, doradza w pozyskiwaniu środków finansowych, prowadzi szkolenia i wydaje publikacje (na przykład: jak wyceniać swoje usługi, pracować jako „wolny strzelec” czy współpracować w ramach kreatywnych sieci). CIDA poprzez swoją działalność nie tylko rozwija sektor kultury i kreatywny, wspiera także planowanie i rewitalizację miasta, inicjuje powstawanie ośrodków i klastrów kreatywności oraz stymuluje lokalną aktywność.
Wsparcie sektora kreatywnego w Wielkiej Brytanii wynika również ze strategii rozwoju tego kraju (między innymi: w 2008 roku została opublikowana, wypracowywana międzysektorowo przez wiele lat, strategia „Creative Britain. New Talents for the New Economy”), a na stronie internetowej Department for Culture, Media and Sport (www.culture.gov.uk) znajduje się specjalna zakładka poświęcona przemysłom kreatywnym. Można tam znaleźć szereg „linków” wskazujących potencjalne źródła finansowego lub pozafinansowego wsparcia na poziomach od ogólnokrajowego po lokalny.
Podobnie jak w Wielkiej Brytanii, także w Holandii powstały dokumenty strategiczne definiujące sektor kultury i kreatywny oraz wskazujące kierunki ich rozwoju. Jednym z celów polityki rządu holenderskiego jest wsparcie sektora poprzez zwiększenie partycypacji w kulturze (zwłaszcza ludzi młodych oraz osób w gorszej sytuacji społecznej). Jednym
z ciekawych przykładów takiej pro kulturalnej działalności jest Cultureel Jongeren Paspoort („Kulturalny Młodzieżowy Paszport”), dzięki któremu osoby w wieku poniżej 27 roku życia otrzymują zniżki na wejście do teatrów, kin, muzeów, ale także na przykład na koncerty, na zakup DVD czy czasopism. Inną formą aktywizacji osób ze skromnymi dochodami (między innymi bezrobotnych czy emerytów), którym grozi zjawisko izolacji społecznej, jest bezpłatnie wydawany Stadspas („Paszport Miejski”),któregoposiadacze otrzymują zniżki w opłatach za wstęp do instytucji kultury. Jeszcze inne uprawienia daje Muzeum Pass: bezpłatny wstęp do ogromnej większości muzeów w Holandii (z pominięciem wystaw specjalnych).
Bardzo interesujący jest program Cultuur en School („Kultura i Szkoła”, www.cultuurplein.nl), który może być różnie realizowany, w zależności od miasta czy szkoły. Ma na celu zapoznanie młodych ludzi z różnymi formami sztuki oraz zaangażowanie ich w aktywne uczestnictwo w wydarzeniach kulturalnych na przykład poprzez oglądanie i recenzowanie spektakli teatralnych. W ramach tego programu wprowadzono także w szkołach specjalne bony, które mogą być wykorzystane przez uczniów w celu udziału w spektaklu teatralnym, w koncercie czy wyjściu do kina.
Rząd holenderski wspiera także organizacje świadczące usługi bezpośrednio dla artystów. Bardzo dobrym przykładem jest Kunstenaars&CO (www.cultuur-ondernemen.nl) – organizacja non-profit, która pomaga artystom w podnoszeniu ich kwalifikacji zawodowych, stymuluje powstawanie oraz rozwój miejsc pracy w kulturze i w edukacji artystycznej. Kunstenaars&CO współpracuje z kilkuset artystami, organizacjami, parterami społecznymi z sektora kultury i sektora kreatywnego (zarówno publicznymi, jak i prywatnymi) wspierając także wykorzystanie ich potencjału do współpracy z innymi sektorami. Realizuje projekty, w które angażowani są artyści (co roku kilkaset osób reprezentujących różne dziedziny artystycznej aktywności), wspiera budowanie sieci współpracy, oferuje specjalistyczne szkolenia, zindywidualizowane doradztwo oraz realizuje programy edukacyjne (objęło już takim wsparciem kilkanaście tysięcy artystów), m.in.: „Beroepskunstenaars in de Klas” („Profesjonalni artyści uczą w szkole”) czy „Kunstenaars in de Samenleving” („Artyści w społeczeństwie”). Kunstenaars&CO wspiera także sektor poprzez „pożyczki na kulturę” (także w formie gwarancji finansowych), prowadzi programy rozwoju instytucji kultury oraz angażuje się w edukację sektora biznesowego (realizując między innymi – na zlecenie holenderskich ministerstw odpowiedzialnych za kulturę oraz za gospodarkę – program „Creative co-makership”, który wspiera instytucje edukacji artystycznej w dostosowaniu systemów kształcenia i ofert szkoleń zawodowych do aktualnego rynkowego zapotrzebowania).
Interesujące jest także wsparcie, które niderlandzcy artyści otrzymują poprzez instytucje publiczne czy uczelnie artystyczne. Jednym z takich dobrych przykładów jest portal Beroepkunstenaar.nl (www.beroepkunstenaar.nl) będących źródłem wiedzy dla studentów, artystów, pracowników sektora kultury i sektora kreatywnego. Można tam znaleźć niezbędne i aktualne informacje biznesowe (na przykład dotyczące praw autorskich, form zatrudnienia, podatków, itp.) dotyczące różnorodnych aspektów działalności w sektorze kreatywnym z podziałem na dziedziny uprawnianej działalności artystycznej. Strona jest prowadzona przez Amsterdam School of the Arts.
Innym ciekawym rozwiązaniem wspierającym sektor kreatywny jest belgijski fundusz inwestycyjny – dedykowany temu sektorowi- CultuurInvest (www.pmv.eu), który funkcjonuje od 2006 roku w ramach PMV (PARTICIPATIEMAATSCHAPPIJ VLAANDEREN – niezależnej firmy, której właścicielem jest rząd Flandrii). Fundusz przede wszystkim inwestuje w produkty związane z kulturą mające potencjał ekonomiczny, ale wspiera także przedsiębiorców działających w branży (na przykład w sporządzaniu biznesplanów, w prowadzeniu projektów inwestycyjnych czy na kolejnych etapach wdrażania projektów). Działa przede wszystkim w takich sektorach jak nowe media, gry komputerowe, projektowanie, dizajn czy sztuki performatywne – wspierając na przykład produkcje teatralne, projekty muzyczne (także w zakresie ich promocji poza granicami Belgii). CultuurInvest organizuje także warsztaty, konferencje czy spotkania mające na celu tworzenie powiązań pomiędzy biznesem i kulturą realizowane we współpracy z różnymi partnerami z sektora publicznego i prywatnego.
W Belgii działa także centrum informacyjno-komunikacyjne CultuurNet Vlaanderen (www.cultuurnet.be), którego główną misją jest zwiększenie uczestnictwa Flamandów (ale nie tylko) w życiu kulturalnym. Hasło przewodnie to „to give (more) people (more) appetite for (more) culture”.  CultuurNet Vlaanderen to kompleksowa platforma informacji na temat aktualnych i planowanych wydarzeń kulturalnych, promocja flamandzkich imprez kulturalnych za granicą, a także aktywna współpraca z różnymi centrami kulturalnymi krajowymi, regionalnymi i lokalnymi.