ARTerioinspiracje. Wieczór XII oraz XIII: Przemysły kreatywne i przemysły kultury w polityce UE

6 maja spotkaliśmy się w licznym gronie na kolejnym ARTerioinspiracyjnym spotkaniu. Temat nie zapowiadał tak gorącej i długiej debaty – okazało się jednak, iż kwestie związane z przemysłami kultury/przemysłami kreatywnymi a sztuką/kulturąwzbudzają bardzo silne emocje. Dlatego też, zgodnie z propozycją zebranych wróciliśmy do tych zagadnień na kolejnym spotkaniu z cyklu – ostatnim przed wakacjami – 17 czerwca 2011 r.

Poniżej prezentujemy wprowadzenie do dyskusji przygotowane tradycyjnie przez prezes Fundacji – Annę Ochmann.

Przemysły kreatywne i przemysły kultury w polityce UE

Poprzednie spotkanie zakończyłam cytatem z Narodowej Strategii Kultury, który przypomnę „Kul­tura trak­towana jest jako długoter­minowa inwestycja ekonomiczna, przynosząca dochody i miej­sca pracy, powinna być zarządzana z wykorzystaniem strategii biz­nesowych, stosowanych w innych gałęziach gospodarki. Dlatego też kul­tury nie należy rozważać wyłącz­nie w kategoriach artystycznych i spo­łecz­nych”. Tak więc nasza narodowa strategia podkreśla rolę kulury w rozwoju gopodarczym, takie głosy słychać też od lat w innych europejskich krajach: sektor kreatywny stał się motorem rozwoju Europy, jednym z największych europejskich pracodawców, a jego obroty przewyższają obroty np. sektora motoryzacyjnego.To inspiruje do pytania czym tak naprawdę jest ten „sektor kreatywny”? Dlaczego jest tak ważny dla rozwoju gospodarzcego?

Termin “przemysły kreatywne” pojawił się już w latach 90., ale dopiero pod koniec tej dekady nabrał znaczenia, gdy w 1997 r. w Wielkiej Brytanii został powołany międzysektorowy Creative Industries Taskforce (Zespół ds. Przemysłów Kreatywnych). Pierwszy raport zespołu zawierał definicję przemysłu kreatywnego, która w Wielkiej Brytanii pozostała niezmienna do dziś: przemysły kreatywne obejmują „działania, które biorą się z indywidualnej kreatywności i talentu, i które mają zarazem potencjał kreowania bogactwa oraz zatrudnienia poprzez wytwarzanie i wykorzystywanie praw własności intelektualnej”. Zgodnie z tą definicją na Wyspach Brytyjskich do przemysłów kreatywnych zaliczają się następujące sektory: reklama, film i wideo, architektura, muzyka, rynek sztuki i antyków, sztuki performatywne, gry komputerowe i wideo, rynek wydawniczy, rzemiosło, oprogramowanie, wzornictwo, radio i telewizja, projektowanie mody.

Ta definicja – w ciągu następnych lat – wielokrotnie została poddana krytyce. Najczęstsze zarzuty odnoszą się między innymi do jej braku spójności, zbyt szerokiego ujęcia (13 sektorów) z pominięciem niektórych ważnych ekonomicznie dziedzin jak n.p. turystyka kulturalna. Dlatego też interesujące dla tej dyskusji mogą być alternatywne definicje.
Rząd holenderski w dokumencie „Our Creative Potential” (2005) zaproponował – zamiast wprowadzania   podziałów pomiędzy przemysłem kreatywnym, przemysłem kultury, sztuką a rozrywką –  definiować przemysły kreatywne jako wszystkie te, dla których kreatywność jest kluczowym czynnikiem produkcji. Na podstawie tak prosto ujętej definicji Holendrzy proponują podział wszystkich dziedzin kultury na trzy grupy:
1. sztuka (czyli sztuki performatywne i fotografia, sztuki wizualne i wydarzenia artystyczne itd.).
2. media i rozrywka (w tym: film, sektor audiowizualny, literatura i dziennikarstwo itd.).
3. usługi biznesu kreatywnego (obejmujące: design, modę, architekturę, nowe media i gry, reklamę itd.).
Na poziomie Uni Europejskiej temat sektora kreatywnego zaistniał stosunkowo niedawno. Co prawda pojawiał się incydentalnie już w latach 90., ale n.p. w zapisach Strategii Lizbońskiej (marzec 2000), która miała uczynić z europejskiej gospodarki przodującą we współczesnym świecie, nie znalazły się ani przemysły kreatywne ani przemysły kultury. Mogło to być spowodowane brakiem “twardych” dowodów na rolę sektora kultury w rozwoju gospodarczym, choć już w I połowie lat 90 rozpoczęły się prace nad “statystycznym ujęciem” kultury. Rezultatem tych prac było wydanie przez Radę Europejską rezolucji dotyczącej promocji statystyk w dziedzinie kultury i wzrostu ekonomicznego (20 listopada 1995 r.). W 1997 roku została powołana Leadership Group (LEG) on Cultural Statistics (zamieniona w 2000 roku na grupę roboczą European Statistical Office czyli EUROSTAT). To właśnie ta grupa stworzyła definicję sektora kultury na potrzeby EUROSTAT-u zakładając, że działaniami w sektorze kultury są te związane z zachowaniem, twórczością, produkcją, rozpowszechnianiem, handlem oraz edukacją we wszystkich dobrach i usługach kulturalnych w następujących obszarach:
1. Dziedzictwo kulturowe (pomniki historii, muzea, stanowiska archeologiczne i inne)
2. Książki i prasa
3. Sztuki wizualne (łącznie z designem, fotografią, multidyscyplinarne)
4. Architektura
5. Archiwa
6. Biblioteki
7. Sztuki performatywne (muzyka, taniec, teatr muzyczny, teatr dramatyczny i inne n.p. cyrk, pantomima itd.),
8. Media audio i audiowizualne/multimedia (film, radio, telewizja, wideo, nagrania audio, multimedia).
Zdefinowanie w ten sposób sektora kultry spowodowało, iż nie był on porównywalny z żadnym innym sektorem, gdyż zawierał wiele dziedzin trudnych lub niemożliwych do określenia i zmierzenia w kategoriach czysto ekonomicznych. Mnogość definicji sektora i brak jasnych kryteriów jego mierzenia czy jednolitych wskaźników pomiaru skutkowały brakiem możlwości jakościowego i ilościowego porównania sektora kreatywnego z innymi sektorami.
Pierwsze kompleksowe badanie poświęcone ekonomicznemu wymiarowi sektora kultury w Europie zostało przeprowadzone na zlecenie Komisji Europejskiej (Dyrekcji Generalnej ds. Edukacji i Kultury) w roku 2006 przez firmę konsultingową Kern European Affairs (KEA). Było ono wynikiem rezolucji Parlamentu Europejskiego z 2002 roku. Badanie to miało objąć aspekty kulturowe, ekonomiczne, legislacyjne, technologiczne i edukacyjne, uwzględniać konsekwencje rozszerzenia UE, a także dane nt. zatrudnienia, praw własności intelektualnej, wskaźniki konkurencyjności, nowych produktów i eksportu, także w kontekście wkładu sektora w realizację celów strategii lizbońskiej. Co ważne: raport miał także wypracować europejskie wskaźniki dotyczące przemysłów kultury, a także doprowadzić do ujednolicenia statystyk EUROSTAT-u w tej dziedzinie z międzynarodowymi standardami. Miał także zapoczątkować zbieranie systematycznych informacji o konsumpcji produktów kultury.
Badanie KEA wprowadziło podział na:
1. sektor kultury — obejmujący tradycyjne dziedziny sztuki i przemysły kultury, których wynik jest czysto artystyczny,
2. sektor kreatywny — w którego skład wchodzą przemysły i działania, które używają kultury jako wartości dodanej w wytwarzaniu produktów pozakulturalnych.
Najciekawsze wnioski raportu KEA dotyczą danych liczbowych związanych z zatrudnieniem w sektorze kultury czy udziału sektora w PKB UE. Kilka z tych danych było przełomowych dla myśleniu o sektorze kreatywnym, dlatego tylko sygnalizacyjnie: w roku 2004 w sektorze kultury pracowało ponad 5 mln osób (3,1% ogółu zatrudnionych w UE), w 2003 roku obrót sektora kultury wyniósł 654 mld euro, jego udział w PKB UE wynosił 2,6%, a wzrost w tym sektorze był znacznie wyższy niż ogólny wzrost gospodarczy w latach 1999–2003. Te “twarde” dane stały się swoistą rewolucją.
Rezultatem wniosków z raportu KEA było – opublikowane 10 maja 2007 roku – stanowisko Komisji w sprawie polityki kulturalnej pt. „Europejski program działań na rzecz kultury w globalizującym się świecie” (potocznie nazywany Europejską Agendą dla Kultury). Komunikat ten został uzupełniony o dokument roboczy, w którym opisano metody wspierania kultury przez Unię Europejską.
Komunikat wskazał trzy główne cele budowania strategii kulturalnej instytucji europejskich, państw członkowskich oraz sektora kultury i twórczości poprzez promowanie:
· różnorodności kulturowej i dialogu międzykulturowego,
· kultury jako katalizatora kreatywności w ramach strategii lizbońskiej,
· kultury jako istotnego elementu stosunków międzynarodowych Unii.
Komunikat też – jako pierwszy dokument na poziomie UE – podkreślił, iż przemysły kultury i przemysły kreatywne znacząco przyczyniają się do wzrostu europejskiego PKB oraz zatrudnienia, a więc sektor powinien być wspierany poprzez: promowanie kreatywności w edukacji, podnoszenie kwalifikacji pracowników sektora (m.in. szkolenia z zakresu umiejętności menadżerskich i przedsiębiorczości), a także rozwijanie partnerstw między sektorem kultury, a innymi sektorami.
Komisja zaproponowała również wprowadzenie tzw. otwartej metody koordynacji polegającej na systematycznej współpracy – pomiędzy państwami członkowskimi a instytucjami UE – w dziedzinie kultury (otwarta metoda koordynacji jest tzw. miękkim instrumentem osiągania wspólnych celów przez państwa UE – jest stosowana w przypadku obszarów tzw. „wrażliwych”, w odniesieniu do których państwa członkowskie nie wyrażają politycznej zgody na ujednolicenie procedur czy zwiększenie roli instytucji wspólnotowych; obszar kultury należy do wyłącznych kompetencji państw członkowskich –  zgodnie z artykułem 151. Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską: kompetencje wspólnoty w dziedzinie kultury ograniczają się do zachęcania państw członkowskich do współpracy oraz do wspierania i uzupełniania ich działań we wskazanym zakresie). W ramach tej otwartej metody koordynacji zostały powołane cztery eksperckie grupy robocze funkcjonujące przy Radzie UE:
·grupa ds. maksymalizacji potencjału branż związanych z kulturą i twórczością (w szczególności małych i średnich przedsiębiorstw);
·grupa ds. mobilności artystów i innych osób zawodowo działających w dziedzinie kultury;
·grupa ds. synergii między edukacją a kulturą;
·grupa ds. wzajemnego udostępniania zbiorów muzealnych i działalności muzeów.
Równolegle do pracy tych „oficjalnych grup” (w których zasiadają przedstawiciele państw członkowskich) działają trzy platformy społeczeństwa obywatelskiego zajmujące się:
·dialogiem międzykulturowym,
·dostępem do kultury,
·potencjałem przemysłów kreatywnych i kultury.
Współpraca tych „instytucji” zaowocowała m.in. zidentyfikowaniem najlepszych praktyk w dziedzinie przemysłów kreatywnych, które zostały wykorzystane w opracowywanej przez Komisję Europejską „Zielonej księdze” przemysłów kreatywnych i kultury. Fundacja ARTeria zachęcała w zeszłym roku do konsultacji tego dokumentu („Zielona księga w sprawie uwalniania potencjału przedsiębiorstw z branży kultury i branży twórczej” – dokument do pobrania tutaj) – na jednym z naszych ARterioinspiracyjnych spotkań poświeconemu europejskim politykom kulturalnym („Europej­skie polityki kul­turalne 2015: raport o przy­szło­ści publicz­nego finan­sowania sztuki współ­czesnej w Europie” – do pobrania tutaj) także dyskutowaliśmy o tej tematyce.