ARTerioinspiracje. Wieczór X: europejska polityka miejska

Kolejna dyskusja – w ramach cyklu ARTerioinspiracje – o europejskiej polityce dotyczącej miast, także w kontekście starań Katowic o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury, odbyła się 22 marca 2011 roku – tym razem w gościnnych progach VENOS STUDIO. Zarówno tradycyjna już prezentacja wprowadzająca do debaty (przygotowana przez prezes Fundacji Annę Ochmann), jak i wystąpienia zaproszonych gości: Marie Bachman i Kurta Kastnera z Linzu (Europejska Stolica Kultury w 2009 roku), a także Guntnera Fischera z Essen (Europejska Stolica Kultury w 2010 roku) zaowocowały dynamiczną wymianą zdań.

Poniżej prezentujemy wykład wprowadzający zapraszając jednocześnie do udziału w kolejnym spotkaniu dedykowanym tym razem powiązaniom sektora kreatywnego z nauką, artystów z biznesem… O klastrach w szeroko rozumianych przemysłach kultury będziemy dyskutować 8 kwietnia 2011 roku. Prosimy – ze względów organizacyjnych – o wcześniejsze potwierdzenie (do 6 kwietnia) chęci uczestnictwa w spotkaniu na adres annaochmann@fundacja-arteria.org


„Wyobraź sobie miasto, które pobudza wszystkie Twoje zmysły. Wyobraź sobie przestrzeń, w której możesz trafić na miejsca przygotowane z myślą o Tobie. Wyobraź sobie Miasto, gdzie ogród jest odmieniany przez wszystkie doznania. Potrafisz to sobie wyobrazić?…”

Tak autorzy koncepcji starań Katowic o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury zapraszają do „miasta ogrodu”… Jak jednak żyje się na co dzień w europejskich miastach, w których mieszka aż około 70 proc. obywateli naszego kontynentu i w których wytwarza się ponad 80 proc. europejskiego PKB? W miastach, które są motorami wzrostu gospodarczego swoich regionów i państw, które kumulują największą liczbę miejsc pracy, które są prawdziwymi centrami innowacji i gospodarki opartej na wiedzy? Wreszcie w miastach, które – przez swe unikalne dziedzictwo historyczne, urbanistyczne i architektoniczne – stanowią o tożsamości kulturowej Europy?

Większość europejskich miast jest zmuszona walczyć na co dzień z różnego typu negatywnymi zjawiskami. Problemy społeczne: bezrobocie, bezdomność, rozwarstwienie społeczne, problemy komunikacyjne, degradacja dzielnic (często śródmiejskich) czy „wyludnianie” centrów miast („sypialnie” poza terenami dużych aglomeracji), aż do problemów związanych z ekologią: nadmierne zużywanie energii czy zanieczyszczenie środowiska…
Część miast europejskich – dzięki przemyślanej polityce miejskiej może liczyć na wsparcie regionu czy państwa (np. we Francji, Holandii czy w Niemczech). Tematy związane z polityką miejską znalazły się także – przede wszystkim ze względu na znaczenie miast, ich potencjał ekonomiczny, ale także występujące w nich negatywne zjawiska – w kręgu zainteresowań wszystkich europejskich rządów, a także na forum Unii Europejskiej. Unia od dawna inicjuje debaty dotyczące tej tematyki, wypracowuje dokumenty (m.in. Zielona Księga o Środowisku Miejskim (1990), Urbanizacja i Funkcje Miast we Wspólnocie Europejskiej (1992), Ku Agendzie Miejskiej w Unii Europejskiej (1997), raport Grupy Ekspertów Komisji Europejskiej Europejskie Zrównoważone/Trwałe Miasta (1996) Kompendium systemów i polityki planowania przestrzennego UE (Komisja Europejska 1997)) i programy, prowadzi aktywne działania na rzecz rozwoju i odnowy miast.
Zainteresowanie problematyką miejską na szczeblu UE wyrosło na bazie samej idei integracji, a przede wszystkim wynika z celu jakim jest spójność gospodarcza. Już od czasu Traktatów Rzymskich (1957 rok) istniały instrumenty i inicjatywy (tzw. mechanizmy solidarności) dla niwelowania braku ekonomicznej i społecznej równowagi pomiędzy regionami. Ustanowienie w 1975 roku Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego przyjmuje się za początek polityki regionalnej UE. W latach 1994 – 1999 zostały przyjęte pierwsze inicjatywy i programy pilotażowe dla miast, a także konsolidacja agendy miejskiej na forum UE. W okresie 2000-2006 nastąpiło rozszerzenie programów dla miast, a także podsumowanie Europejskiego Dorobku Wiedzy Urbanistycznej (EUROPEAN URBAN ACQUIS). W obecnym okresie budżetowym (2007-2013) tematyka miejska została włączona w główny nurt Funduszy Strukturalnych (nie ma już osobnych programów dla miast), a wspieranie rozwoju lokalnego i rewitalizacji miast jest realizowane w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych.
Taka zmiana ułatwia integrację różnych polityk sektorowych i tematycznych w powiązaniu ze Strategią Lizbońską, Strategią Zrównoważonego Rozwoju i innymi priorytetami Unii Europejskiej. Ciekawym programem – także z punktu widzenia mieszkańców – jest tu niewątpliwie URBACT – Sieć Rozwoju Miast 2002-2013 (Urban Development Network Programme), który ma na celu wymianę wiedzy i doświadczeń dotyczących polityki miejskiej w całej Europie m. in.: ulepszenie narzędzi dla decydentów i praktyków, wzmocnienie koncepcji zintegrowanego rozwoju miasta przez tworzenie na przykład „Lokalnych Grup Wsparcia” odnowy dzielnicy czy „Lokalnego Planu Działań”.
Najnowszym ważnym i niezwykle ciekawym dokumentem dotyczącym polityki miejskiej jest Deklaracja z Toledo, uzgodniona na Nieformalnym Spotkaniu Ministrów ds. Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast w trakcie Hiszpańskiej Prezydencji w czerwcu 2010 roku. Dokument ten wskazuje, że obecnie szczególnego wzmocnienia wymaga wymiar terytorialny rozwoju miast, a co za tym idzie planowanie przestrzenne miast. Programowanie ich rozwoju i odnowy staje się coraz ważniejszym wyzwaniem europejskim, zwłaszcza dla nowych krajów członkowskich, także dla Polski.
Zupełnie niezależnym działaniem unijnym, powiązanym jednak ideowo z celami polityk miejskich UE, jest program (zapoczątkowany w 1985 roku) Europejskich Stolic Kultury.
Także Katowice – w dniach 14, 15, 16 maja 2010 roku – zainaugurowały swoje starania o tytuł: Europejskiej Stolicy Kultury w roku 2016. Konferencja, w czasie której swoimi doświadczeniami dzielili się przedstawiciele byłych i przyszłych Europejskich Stolic Kultury, była tylko preludium do szeregu artystycznych działań w przestrzeni całego miasta nawiązujących do idei, o której pisała Małgorzata Szejnert w swojej książce „Czarny ogród”: „idealnego miasta ogrodu, zdrowego, przyjemnego, dobrze usposabiającego do życia i pracy”.
Cele projektu Europejskiej Stolicy Kultury definiują dwa najważniejsze wymiary: lokalno-obywatelski oraz europejski. W tej pierwszej kategorii najistotniejsze jest budowanie i aktywizacja społeczeństwa obywatelskiego poprzez pobudzenie do działań i udziału w obszarze kultury. Wymiar europejski to z kolei przede wszystkim wzmacnianie współpracy międzynarodowej artystów, twórców czy instytucji kulturalnych, podkreślanie bogatej i różnorodnej kultury europejskiej, a także wspólnych aspektów w kulturze państw skupionych we Wspólnocie Europejskiej.

Jak można tego dokonać? Jak wykorzystać istniejący potencjał społeczny, użyć talentów mieszkańców i stworzyć miasto, w którym to kultura właśnie będzie głównym katalizatorem zmian? Jak przez kulturę myśleć także o ekonomii, o potrzebach lokalnej społeczności, poprawić jakość życia mieszkańców?

Tytuł Europejskiej Stolicy Kultury to otwarty proces, a więc także różne opinie, trudne rozmowy, debaty skupione wokół tematu, jaką rolę kultura ma spełniać w przyszłości miasta. To analiza wszystkich komponentów tworzących kulturę obecnie i planowanych w przyszłości. Sposobu jej finansowania, a także zarządzania…

„Wyobraź sobie, że pomiędzy ścianami Twojego podwórka powstaje ogród wertykalny, podczas gdy w Twoim ulubionym parku wyrasta ogród dźwięku, a tuż za rogiem trafiasz na ogród obrazu…”