ARTerioinspiracje. Wieczór III – Międzynarodowy dorobek prawny chroniący dobra kultury w czasie konfliktów zbrojnych.

Kolejne spotkanie z cyklu „ARTerioinspiracje” (poświęcone międzynarodowemu dorobkowi prawnemu chroniącemu dobra kultury w czasie konfliktów zbrojnych) zostało zorganizowane przez Fundację ARTeria 11 czerwca 2010 r. Tradycyjnie wykład inspirujący do dyskusji przygotowała Anna Ochmann – prezes Fundacji. Ożywioną dyskusję wywołały szczególnie przywołane przykłady praktycznej realizacji tych postanowień.

Następne spotkanie planowane jest po okresie wakacyjnym: 19 września i poświęcone będzie (w nawiązaniu do przygotowywanego – w dniach 23-25.09.2010 r. – Kongresu Kultury Śląskiej oraz zabrzańskiej VII Międzynarodowej Konferencji poświęconej dziedzictwu przemysłowemu) tematyce „miasta kreatywnego”. Miasta wykorzystującego dziedzictwo kulturowe, także poprzemysłowe, dla kultury i promocji. W spotkaniu wezmą m.in. udział przedstawiciele instytucji kultury z kilku krajów UE, których siedziby mieszczą się w obiektach poprzemysłowych. Prezentacja oraz dyskusja przewidziana jest w dwóch językach: polskim oraz angielskim.

Poniżej treść wykładu wprowadzającego  do dyskusji:

 „Ponadto: [zdobywca] zachowa nienaruszonymi i ochroni od wszelkich
szkód przedmioty kultu, zabytki piśmiennictwa i wybitnych artystów”
Jakub Przyłuski „Leges seu Statuta Regni Poloniae”
(Ustawy, statuty i przywileje Królestwa Polskiego), 1553 r.
Historia ludzkości to niestety nie tylko postęp, piękno, rozwój, cywilizacja, to także wojny, grabieże, rekwizycje, kontrybucje. Szczególnie II wojna światowa pokazała, iż grabież dzieł sztuki na terenach podbitych może być procederem dobrze zorganizowanym i celowym. Kolejne, liczne konflikty zbrojne – wojna w Korei (1950-1953), konflikt w Wietnamie (1961-1975), wojny na Bliskim Wschodzie (sześciodniowa w 1967 r. czy Jom Kippur w 1973 r.), a szczególnie dramatyczna i krwawa wojna w byłej Jugosławii (1991-1995) pokazały, iż współczesna technika w połączeniu z ignorancją i fanatyzmem mogą z nieprawdopodobną łatwością i szybkością zniszczyć zabytki przeszłości, świadectwa naszej historii i dzieła naszych przodków. Szczególnie ostatni wymieniony konflikt, ze względu na swój etniczno-kulturowy charakter zwrócił uwagę społeczności międzynarodowej na potrzebę zintegrowania i zintensyfikowania wysiłków w celu ochrony światowego dziedzictwa. Szereg zniszczeń stał się niewątpliwie swoistym symbolem bałkańskiego dramatu: liczne kościoły katolickie i cmentarze (m.in w miejscowościach Peruić, Aseria, Smilić, Benkovac czy Kula Atlagić) czy kilkadziesiąt zabytkowych obiektów w Dubrowniku – „perle Adriatyku” – mieście znajdującym się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO…. Jednak nie tylko konflikty zbrojne stanowią zagrożenie dla dóbr kultury. Także ataki terrorystyczne, bądź akty celowego niszczenia, np.: posągów Buddy w Banjan (Afganistan), zespołu Angkor czy zespołu świątyń Preah Vihear (Kambodża). Z kolei w czasie okupacji Kuwejtu (1990) Irakijczycy wywieźli większość zbiorów Muzeum Sztuki w Kuwait City.
 
 
„Zabytek i dzieło sztuki mogą być w czasie pojęciami zmiennymi.
Zabytki były kiedyś tylko dziełami sztuki.
Dzieło sztuki w epoce swego powstania nie ma jeszcze wartości zabytkowej.
Dopiero dłuższy upływ czasu, w którym niezmniejszona,
lecz przeciwnie wzrastająca wartość danej pracy świadczy
o zyskaniu przez nią wartości historycznej, wytwarza okoliczności,
w których mamy do czynienia z tworzeniem się i gruntowaniem wartości zabytkowej”
Cezary Berezowski „Ochrona prawno-międzynarodowa zabytków
i dzieł sztuki w czasie wojny”, Warszawa 1948 r.
 
Konflikty zbrojne stanowią jedno z podstawowych zagrożeń dla światowego dziedzictwa. Kolejne pokolenia pozbawione zostają śladów swojej tożsamości, świadectw przynależności kulturowej czy cywilizacyjnej. Wiele wieków wojen w trakcie których bezpowrotnie ginęły dobra kultury znalazły swoje odzwierciedlenie w pismach myślicieli już od starożytności.
Potępienie bezcelowej destrukcji i grabieży można znaleźć już u Polibiusza (Dzieje Rzymu) i Cycerona (Mowy przeciw Werresowi, 69 r. n.e.). Także inni autorzy piszący o prawie narodów poruszali te kwestie: Hugo Grotius (Trzy księgi o prawie wojny i pokoju, 1625 r.) czy uznawany za jednego z ojców prawa międzynarodowego Emerich de Vattel (Prawo narodów lub zasady prawa naturalnego, 1758 r.).
Jednak dopiero wiek XIX przyniósł pierwsze akty normatywne chroniące dobra kulturalne, chociaż jeszcze będące niejako na marginesie kodyfikacji prawa wojennego, były to: Instrukcja Liebera z 1863 r. (powstała jako regulamin wojskowy w czasie wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych), Deklaracja brukselska z 1874 r. (przyjęta po doświadczeniach wojny francusko-pruskiej) i Konwencje haskie z lat 1899 i 1907 (przyjęte na zwołanych z inicjatywy Rosji międzynarodowych konferencjach pokojowych poświęconych regulacji prawa wojennego). Wydarzenia pierwszej wojny światowej pokazały niestety, że wybiórcze, dość ogólnikowe postanowienia dotyczące ochrony dóbr kultury są nieskuteczne. Pojawił się, niezrealizowany wówczas, pomysł powołania międzynarodowej organizacji „Złotego Krzyża” (La Croix d’Or) mającego być odpowiednikiem – dla zabytków – Czerwonego Krzyża. W okresie międzywojennym największe znaczenie dla rozwoju idei ochrony dób kultury miał Traktat o ochronie instytucji artystycznych i naukowych oraz zabytków historycznych zwany paktem Roericha podpisany w Waszyngtonie w 1935 r. przez 21 państw obu Amerk. Był to pierwszy dokument poświęcony wyłącznie obiektom kulturalnym, który ujmował w formę aktu idee współdziałania państw w dziedzinie ochrony dóbr kultury.
Kolejne doświadczenia: wojna domowa w Hiszpanii, a także kryzys w stosunkach międzynarodowych pod koniec okresu międzywojennego skłoniły Zgromadzenie Ligii Narodów oraz Międzynarodową Komisję Współpracy Intelektualnej do powołania (przez upoważniony przez te organizacje Międzynarodowy Urząd Muzeów) komisji ekspertów. Komisja ta miała opracować projekt konwencji międzynarodowej o ochronie pomników i dzieł sztuki w czasie zatargów zbrojnych (Preliminary draft international convention for the protection of historic buildings and works of art in time of war). Niestety wybuch II wojny światowej uniemożliwił organizację międzynarodowej konferencji, na której miał być ona przyjęta.
 
„Wysokie umawiające się Strony (…) przeświadczone,
że szkody wyrządzone dobrom kulturalnym,
do jakiegokolwiek należałyby one narodu, stanowią uszczerbek
w dziedzictwie kulturalnym całej ludzkości (…);
zważywszy, że zachowanie dziedzictwa kulturalnego posiada
wielkie znaczenie dla wszystkich narodów świata
i że jest rzeczą doniosłą zapewnić temu dziedzictwu ochronę międzynarodową (…);
zważywszy, że ochrona tych dóbr, aby być skuteczną,
powinna być zorganizowana już w czasie pokoju
w drodze środków zarówno powziętych przez poszczególne państwa
jak i międzynarodowych, postanawiając poczynić wszelkie
możliwe kroki dla ochrony dóbr kulturalnych,
zgodziły się na następujące postanowienia…”
Preambuła Konwencji haskiej z 14 maja 1954 r.
 
Odpowiedzią społeczności międzynarodowej na tragiczne wydarzenia wojenne było podjęcie szeregu działań i deklaracji, przede wszystkim przyjęcie Konwencji Haskiej o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego 14 maja 1954 r. Był to pierwszy akt zbierający rozproszone lub regionalne postanowienia związane z ochroną dóbr kultury. Oprócz definicji „dobra kultury”, określono w niej kategorie ochrony (ogólna i specjalna), sprecyzowano „kategoryczną konieczność wojskową” oraz „nie dającą się uniknąć konieczność wojskową”, ustanowiono także jednolity znak ochronny. Dzięki konwencji powołano również Międzynarodowy Rejestr Dóbr Kulturalnych Objętych Ochroną Specjalną, do którego członkowie konwencji mają prawo wpisywać nieruchome dobra kultury oraz miejsca przechowywania ruchomych dóbr kultury (schrony). Konwencję haską uzupełnił protokół (tzw Pierwszy Protokół), w którym strony zobowiązały się do zapobiegania wywożeniu z terytoriów przez siebie okupowanych – w czasie konfliktu zbrojnego – dóbr kultury, oraz do zwrotu po zakończeniu konfliktu zbrojnego dóbr państwu, z którego one pochodziły. Wprowadzał także zakaz zatrzymania tych dóbr tytułem odszkodowań wojennych. Uchwalono także trzy Rezolucje: pierwsza dotyczyła przestrzegania postanowień konwencji przez siły zbrojne użyte w razie akcji zbrojnej na podstawie Karty Narodów Zjednoczonych, druga zalecała powołanie narodowych komitetów doradczych, trzecia wnosiła o jak najszybsze spotkanie stron, po wejściu konwencji w życie.
Drugim najważniejszym obowiązującym współcześnie aktem prawa międzynarodowego chroniącym dobra kulturalne podczas konfliktów zbrojnych jest obok Konwencji Haskiej II Protokół Dodatkowy z 26 marca 1999 r. do tej Konwencji, będący bezpośrednią reakcją na masowe zniszczenia dóbr kulturalnych podczas konfliktu właśnie na Bałkanach. W Protokole w sposób istotny poszerzono zakres zadań realizowanych w czasie pokoju, sprecyzowano pojęcie „kategorycznej konieczności wojskowej”, określono obowiązki okupanta, odpowiedzialność karną, wprowadzono pojęcie „ochrony wzmocnionej” (z której wynika Międzynarodowa Lista Dóbr Kulturalnych Objętych Ochroną Wzmocnioną). Protokół nakłada także na Strony obowiązek upowszechniania jego postanowień, współpracy z UNESCO i ONZ w przypadku poważnych naruszeń Protokołu. Na mocy Protokołu powołano także Zgromadzenie Stron oraz Komitet Ochrony Dóbr Kulturalnych w Razie Konfliktów Zbrojnych oraz Fundusz Ochrony Dóbr Kulturalnych w Razie Konfliktu Zbrojnego.
Ochrona dóbr kultury w czasie konfliktów zbrojnych jest istotnym elementem międzynarodowej ochrony światowego dziedzictwa kulturowego. Państwa członkowskie EWG podpisując 19 grudnia 1954 r. Europejski Układ Kulturalny zobowiązały się do traktowania każdego przedmiotu o wartości kulturowej jako części wspólnego dziedzictwa europejskiego i do zabezpieczenia go przed zniszczeniem. Kolejnymi dokumentami prawa międzynarodowego w zakresie ochrony dóbr kultury są: Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobieganiu nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu dóbr kulturalnych z 1970 r., a także Konwencja o ochronie światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 r. Konwencja ta wprowadziła do prawa międzynarodowego określenia: dziedzictwo kulturalne i dziedzictwo naturalne. Kolejne to: Konwencja o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego z 2001 r czy Konwencja o promocji i ochronie różnorodności przejawów kultury z 2005 r., wszystkie wypracowane i przyjęte na forum UNESCO.
 
„Dzieło sztuki jest odtworzeniem rzeczy bądź konstrukcją form,
bądź wyrażaniem przeżyć, jednakże tyko takim odtworzeniem,
taką konstrukcją, takim wyrazem, jakie są zdolne zachwycać,bądź wzruszać, bądź wstrząsać”
Władysław Tatarkiewicz „Dzieje sześciu pojęć”, Warszawa 1982 r.
Wybrane przykłady realizacji postanowień Konwencji Haskiej i Pierwszego Protokołu Dodatkowego dotyczą wojny w Iraku. Zostały zaczerpnięte z opracowania „Ochrona dziedzictwa kulturalnego Iraku” (http://www.mkidn.gov.pl/kultura/1955.html) oraz z prezentacji „Polskie doświadczenie w zakresie implementacji Konwencji Haskiej z 1954 r. i jej Pierwszego Protokołu. O praktycznym znaczeniu różnicy między „opieką” a „poszanowaniem” dóbr kultury” dr Elżbiety Mikos-Skuzy z UW (Wilno, listopad 2008 r.).
Wskazane przez autorkę problemy to umieszczenie w części Babilonu bazy wojskowej (a więc jednocześnie stworzenie celu wojskowego), wykorzystanie istniejącej bazy z lądowiskiem dla śmigłowców i infrastrukturą wojskową oraz degradacja miejsca związana z obecnością 2000 osób (art. 4 KH – poszanowanie, niewykorzystywanie do celów mogących wystawić dobra kultury na zniszczenie). Niemniej jednak wskazuje ona na szereg innych – pozytywnych – aspektów realizacji zapisów konwencji n.p.: obecność żołnierzy oraz ścieżki edukacyjne na terenie Babilonu realizowały zapisy tego samego artykułu (ochrona przed wandalizmem). Z kolei obecność archeologów na misji, odbudowa struktur irackiej Służby Starożytności, policji i władz lokalnych, zrealizowanie w rejonie misji 23 projektów w celu ochrony dziedzictwa Iraku oraz przekazanie na zakończenie misji raportu o stanie stanowiska archeologicznego realizowały zapisy art. 5 par. 1 KH (wspieranie wysiłków władz narodowych co do opieki nad dobrami kultury). Dokumentacja stanowisk archeologicznych (w tym zdjęcia lotnicze) oraz zabezpieczenie najbardziej zagrożonych stanowisk realizowały zapisy art. 5 par. 2 (środki zachowawcze wobec uszkodzonych dóbr kultury), a nacisk na programy szkoleniowe dla żołnierzy przed misją i w jej trakcie, przygotowanie szeregu materiałów informacyjnych – art. 8 oraz art. 25 (edukacja). Z kolei ścisłe kontrole żandarmerii, nacisk na prewencję, w tym kontrola sklepu z pamiątkami w bazie realizowały zapisy par. 1 Protokołu – (zapobieganie wywozowi dóbr kultury).
Interesujące są przykłady projektów zrealizowanych w trakcie pobytu polskiego kontyngentu w Iraku (na podstawie „Wykazu projektów realizowanych przez specjalistów ds. archeologii i ochrony dziedzictwa kulturowego w polskim kontyngencie wojskowym w Iraku w okresie od listopada 2003 do lutego 2005”), m.in.:
       1. Odbudowa konstrukcji dachu i remont galerii z pamiątkami przy Muzeum Archeologicznym w Babilonie. Muzeum zostało zniszczone w kwietniu 2003 roku, na krótko przed wkroczeniem do Babilonu Korpusu Piechoty Morskiej USA. Zorganizowane i uzbrojone grupy złodziei obrabowały i częściowo spaliły sale wystawowe, biura i magazyny muzeum. Zniszczona została również należąca do Ministerstwa Kultury galeria artystycznych kopii zabytków. W ramach projektu rozpoczęto proces odbudowy i remontów budynków będących częścią Muzeum Babilonu (remont dachu w budynku Muzeum Nabuchodonozora II, odnowienie hal wystawowych oraz sklepu z pamiątkami).
       2. Odbudowa Muzeum Archeologicznego w Babilonie – drugi etap. Obejmowała odnowę Muzeum Nabuchodonozora II. W ramach tego projektu kontynuowano wymianę dachu, wymieniono sufit i oświetlenie w salach wystawowych oraz wyremontowano aneks kuchenny i pomieszczenia biurowe.
       3. Ogrodzenie wokół stanowiska archeologicznego w pobliżu wsi Barnum (pozostałości Pałacu Letniego Nabuchodonozora II). W ramach tego projektu odbudowano ogrodzenie wokół najbardziej narażonej na zniszczenia części stanowiska archeologicznego koło Barnum (1200 m ogrodzenia, budowa metalowych bram i instalacja tablic informacyjnych). W ramach projektu na stanowisku umieszczono również kontener mieszkalny dla funkcjonariuszy Policji Archeologicznej.
       4. Rekonstrukcja ogrodzeń ochronnych na stanowisku Tell el-Okhaymir (st. Kisz). Pozostałości starożytnego Kisz zachowane są w formie kompleksu co najmniej 40 telli. Krótko po zakończeniu działań wojennych na stanowisku doszło do masowych rabunków. Ok. 60% ogrodzenia Kisz zostało przewrócone a druty zagradzające dojście do stanowiska zostały skradzione. Projekt obejmował rekonstrukcję około 6 km ogrodzenia oraz instalację na stanowisku kontenera mieszkalnego – schronienia dla strażników F.P.S.
„Nigdy wcześniej dzieła sztuki nie miały takiego znaczenia
dla ruchu politycznego i nigdy nie były przemieszczane
na tak ogromną skalę, stając się pionkami w cynicznych
i desperackich grach ideologii, chciwości i walki o przetrwanie.
Wiele zaginęło i wiele jeszcze spoczywa w ukryciu.
Cudem jest to, że nieskończenie więcej jest bezpieczne,
prawie wyłącznie dzięki niewielkiej grupie „ludzi od zabytków”
ze wszystkich krajów, którzy mimo wszelkich przeciwności ratowali je dla nas”.
Lynn H. Nicholas „Grabież Europy. Losy dzieł sztuki w Trzeciej Rzeszy
i podczas II wojny światowej”, Kraków 1997 r.
 
W mojej opinii należy jednak podkreślić fakt, iż przyjęcie przez dane państwo międzynarodowych konwencji nie zawsze wpływa, a przede wszystkim nie gwarantuje przestrzegania przez nie zasad ochrony dóbr kultury. Dlatego największą rolę odgrywa niestety dobra wola walczących, ich świadomość i wiedza. A także co nie bez znaczenia obecnie, w dobie szybkich i nowoczesnych mediów – obawa przed międzynarodową opinią publiczną. Dlatego też – w mojej opinii – ogromne znaczenie mają konkretne działania, praktyczne przełożenia szczytnych idei zawartych w międzynarodowych aktach prawnych, m.in. poprzez powoływanie organizacji do koordynowania działań ochronnych i zapobiegawczych na forum międzynarodowym i krajowym, do prowadzenia – szczególnie w okresie pokoju – działalności edukacyjnej i informacyjnej (np. Komitet Błękitnej Tarczy). Niezwykle ważne jest także tworzenie narzędzi i organizacji do egzekwowania przestrzegania postanowień międzynarodowych umów (np. Międzynarodowy Trybunał Karny).
 
„Z jakiejkolwiek przyczyny kraj został zniszczony to budynki,
które nie tworzą potęgi wroga takie jak świątynie,
nagrobki, gmachy publiczne, wszelkie dzieła
odznaczające się swoim pięknem powinny być oszczędzone”.
Emerich de Vattel „Prawo narodów lub
zasady prawa naturalnego”, 1758 r.
Anna Ochmann
Bibliografia:
1. Informator Polskiego Komitetu Błękitnej Tarczy pod redakcją Kazimierza Nicińskiego, Warszawa 2007 r.;
2. Cezary Berezowski „Ochrona prawno-międzynarodowa zabytków i dzieł sztuki w czasie wojny”, Warszawa 1948 r.;
3. Konwencja haska z 14 maja 1954 r.;
4. Lynn H. Nicholas „Grabież Europy. Losy dzieł sztuki w Trzeciej Rzeszy i podczas II wojny światowej”, Kraków 1997 r.;
5. Władysław Tatarkiewicz „Dzieje sześciu pojęć”, Warszawa 1982 r.;
6. „Ochrona dziedzictwa kulturalnego Iraku” (http://www.mkidn.gov.pl/kultura/1955.html);
7. „Polskie doświadczenie w zakresie implementacji Konwencji Haskiej z 1954 r. i jej Pierwszego Protokołu. O praktycznym znaczeniu różnicy między „opieką” a „poszanowaniem” dóbr kultury” prezentacja dr Elżbiety Mikos-Skuzy z UW (Wilno, listopad 2008 r.).