ARTerioinspiracje – wieczór II. Prawo autorskie.

Kolejne spotkanie z cyklu „ARTerioinspiracje” poświęcone było tematyce związanej z systemem legislacji dla sektora kultury w Polsce, a w szczególności zagadnieniom dotyczącym autorskiego prawa majątkowego. Krótki wykład rozpoczynający spotkanie przygotowała prezes Fundacji – Anna Ochmann (poniżej treść wprowadzenia), a w ciekawej debacie wzięli udział zaproszeni prawnicy oraz specjaliści od zagadnień związanych z prawem autorskim reprezentujący m.in. instytucje zbiorowego zarządzania tymi prawami oraz artyści i osoby związane z sektorem mediów.

Spotkanie odbyło się 14 maja 2010 r. w siedzibie Fundacji ARTeria, a kolejne planowane jest 11 czerwca 2010 r. i poświęcone będzie tematyce międzynarodowego dorobku prawnego chroniącego dobra kultury w czasie konfliktów zbrojnych. Zaproszonymi gośćmi będą między innymi przedstawiciele Regionalnego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków oraz przedstawiciele Polskiego Komitetu Błękitnej Tarczy.

Wykład wprowadzający do dyskusji:
Kwestie związane z autorskim prawem majątkowym reguluje ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych z późniejszymi zmianami.
Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia, a więc w szczególności są to utwory:
  • wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe);
  • plastyczne;
  • fotograficzne;
  • lutnicze;
  • wzornictwa przemysłowego;
  • architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne;
  • muzyczne i słowno-muzyczne;
  • sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne;
  • audiowizualne (w tym filmowe).
Utwór powinien stanowić rezultat pracy człowieka, stanowić przejaw (tzn. uzewnętrzniony rezultat) działalności twórczej oraz mieć indywidualny charakter. Artykuł 17. tej ustawy mówi, że (jeżeli ustawa nie stanowi inaczej) twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Praktycznie oznacza to monopol twórcy w kwestii rozporządzania prawami autorskimi, gdyż jedynie twórca ma prawo do korzystania z utworu i wynagrodzenia z tego tytułu, a także do rozporządzania utworem.
O ile prawa autorskie osobiste są niezbywalne (to znaczy, że nie można się ich zrzec i chronią twórcę w sposób nieograniczony w czasie), o tyle prawa autorskie majątkowe są chronione tylko przez określony czas. Czas ochrony autorskich praw majątkowych określa art. 36 ustawy. Zgodnie z nim (z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie), autorskie prawa majątkowe gasną z upływemlat siedemdziesięciu:
·         od śmierci twórcy, a do utworów współautorskich – od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych;
·         w odniesieniu do utworu, którego twórca nie jest znany – od daty pierwszego rozpowszechnienia, chyba że pseudonim nie pozostawia wątpliwości co do tożsamości autora lub jeżeli autor ujawnił swoją tożsamość;
·         w odniesieniu do utworu, do którego autorskie prawa majątkowe przysługują z mocy ustawy innej osobie niż twórca – od daty rozpowszechnienia utworu, a gdy utwór nie został rozpowszechniony – od daty jego ustalenia;
·         w odniesieniu do utworu audiowizualnego – od śmierci najpóźniej zmarłej z wymienionych osób: głównego reżysera, autora scenariusza, autora dialogów, kompozytora muzyki skomponowanej do utworu audiowizualnego.
Oznacza to, iż po upływie czas przewidzianego w ustawie można korzystać z utworów w sposób dowolnyi swobodny, a więc: nie trzeba występować o zgodę do twórcy czy płacić za korzystanie czy rozpowszechnianie takiego utworu, nie ma również obowiązku podpisywania stosownych umów z twórcą. Tak więc okres ochrony jest liczony z zasady od śmierci twórcy lub ostatniego współtwórcy lub wyjątkowo od terminu innych zdarzeń (np. przy gdy twórca jest nieznany ochrona będzie liczona od daty pierwszego rozpowszechnienia utworu). Art. 37 prawa autorskiego precyzuje dodatkowo, iż w sytuacji gdy ochrona autorskich praw majątkowych rozpoczyna się właśnie od daty rozpowszechnienia utworu, a utwór rozpowszechniany jest w częściach, odcinkach, fragmentach lub wkładkach, bieg terminu liczy się oddzielnie od daty rozpowszechnienia każdej z wymienionych części. Czas trwania autorskich praw majątkowych liczy się w latach pełnych następujących po roku, w którym nastąpiło zdarzenie, od którego zaczyna się bieg terminów określonych we wspomnianych art. 36 i art. 37.
Prawa autorskie – w przeciwieństwie do praw osobistych (1) – są zbywalne. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych reguluje kwestie związane z uprawnieniami twórcy w tym zakresie. Twórca ma wyłączne uprawnienie do rozporządzania swoimi prawami majątkowymi, może też swoje uprawnienia z tytułu praw autorskich majątkowych przenieść na inne podmioty. Autorskie prawa majątkowe (jeżeli ustawa nie stanowi inaczej) mogą przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy. Z kolei nabywca autorskich praw majątkowych może przenieść je na inne osoby, chyba że umowa stanowi inaczej.
Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności. Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych lub umowa o korzystanie z utworu, zwana „licencją”, obejmuje pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione (nieważna jest umowa w części dotyczącej wszystkich utworów lub wszystkich utworów określonego rodzaju tego samego twórcy mających powstać w przyszłości). Umowa taka może dotyczyć tylko pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia. Jeżeli w umowie nie określono sposobu korzystania z utworu, powinien on być zgodny z charakterem i przeznaczeniem utworu oraz przyjętymi zwyczajami. Jeżeli z umowy nie wynika, że przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzielenie licencji nastąpiło nieodpłatnie, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia (twórca może zrzec się wynagrodzenia/honorarium za rozporządzenie prawami do utworu np w związku z udziałem w akcji charytatywnej, itp.).
Tak więc autor/twórca może odpłatnie lub nieodpłatnie przenieść autorskie prawa majątkowe, a więc prawa do korzystania z utworu, rozporządzania nim i pobierania wynagrodzenia z tego tytułu. Przenosząc majątkowe prawa autorskie nie może już z nich korzystać w zakresie określonym w umowie (nie może zarabiać na danym utworze na tych polach eksploatacji, do których przeniósł swoje prawa).
Autor/twórca lub osoba której przysługują autorskie prawa majątkowe (licencjodawca) może także udzielić licencji, a więc upoważnienia (pozwolenia) użytkownikowi utworu (licencjobiorcy) na wykorzystywanie utworu w sposób i na warunkach ustalonych między nimi w umowie licencyjnej. Umowa ta precyzuje zezwolenie na wykorzystywanie utworu wyłącznie na określonych w niej polach eksploatacji z określeniem zakresu, miejsca i czasu tego wykorzystania. Ustawodawca definiuje dwa rodzaje licencji: licencja może być wyłączna (wówczas licencjodawca zobowiązuje się, że nie będzie udzielał licencji innym osobom poza licencjobiorcą ani sam korzystał z utworu) lub niewyłączna (udzielenie licencji nie ogranicza udzielenia przez twórcę upoważnienia innym osobom do korzystania z utworu na tym samym polu eksploatacji). Licencja może być udzielona na czas oznaczony lub nieoznaczony. Umowa licencyjna uprawnia do korzystania z utworu w okresie pięciu lat na terytorium państwa, w którym licencjobiorca ma swoją siedzibę, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Po tym terminie, prawo uzyskane na podstawie umowy licencyjnej wygasa. Licencję udzieloną na okres dłuższy niż pięć lat uważa się, po upływie tego terminu, za udzieloną na czas nieoznaczony. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, a licencji udzielono na czas nieoznaczony, twórca może ją wypowiedzieć z zachowaniem terminów umownych, a w ich braku na rok naprzód, na koniec roku kalendarzowego.
Ustawa precyzuje także szereg innych sytuacji, m.in. (zgodnie z art. 57. ustawy) jeżeli nabywca autorskich praw majątkowych lub licencjobiorca, który zobowiązałsię do rozpowszechniania utworu, nie przystąpi do rozpowszechniania wumówionym terminie lub w ciągu dwóch lat od przyjęcia utworu, twórca może odstąpić od umowy lub ją wypowiedzieć i domagać się naprawienia szkody (po bezskutecznym upływie dodatkowego terminu, nie krótszego niż sześć miesięcy). Z kolei jeżeli publiczne udostępnienie utworu następuje w nieodpowiedniej formie albo zezmianami, którym twórca mógłby słusznie się sprzeciwić, może on po bezskutecznymwezwaniu do zaniechania naruszenia odstąpić od umowy lub ją wypowiedzieć.
Ustawa precyzuje także zasady ochrony autorskich praw majątkowych, zarówno na płaszczyźnie cywilno-prawnej,jak i karnej. Zgodnie z art. 79 prawa autorskiego uprawniony, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać od osoby, która naruszyła te prawa:
·         zaniechania naruszania,
·         usunięcia skutków naruszenia,
·         naprawienia wyrządzonej szkody,
·         wydania uzyskanych korzyści.
Uszczegółowiając zapis o naprawieniu wyrządzonej szkody ustawodawca określa, że uprawniony może żądać naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych albo poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione – trzykrotności, stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie
z utworu.
Niezależnie od tych roszczeń uprawniony może się domagać:
  • jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia w prasie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie lub podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpatrywanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd;
  • zapłaty przez osobę, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, odpowiedniej sumy pieniężnej, nie niższej niż dwukrotna wysokość uprawdopodobnionych korzyści odniesionych przez sprawcę z dokonanego naruszenia, na rzecz Funduszu Promocji Twórczości gdy naruszenie jest zawinione i zostało dokonane w ramach działalności gospodarczej wykonywanej w cudzym albo we własnym imieniu, choćby na cudzy rachunek.
Fakt skorzystania przez uprawnionego z drogi cywilnej nie oznacza, iż wyłączona zostaje odpowiedzialność karna. Artykuły 115-119 ustawy precyzują odpowiedzialność karną (kary grzywny, kary ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności) osób nie stosujących zapisów ustawy.
Anna Ochmann
(1)   Autorskie prawa osobiste (art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a w szczególności prawo do:
·          autorstwa utworu;
·          oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;
·          nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;
·          decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
·          nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.